Truy xuất nguồn gốc đá quý là lần ngược đường đi của một viên đá từ cửa hàng về tới mỏ, qua từng người đã mua, bán, xử lý và giác nó. Có hai cách bổ trợ nhau: khoa học (phòng thí nghiệm đọc bao thể, nguyên tố vết để đoán vùng địa chất) và giấy tờ (ghi chép chuỗi lưu giữ qua từng khâu). Cả hai đều có giới hạn rõ: phòng thí nghiệm chỉ đưa ra ý kiến về quốc gia hay vùng, không chỉ ra được hố đào, và không nói được viên đá có được khai thác tử tế hay không.
Vì sao truy xuất đá quý khó hơn nhiều hàng hoá khác
Một con cá ngừ có thể gắn thẻ từ tàu đánh bắt. Một lô cà phê có thể ghi tên hợp tác xã. Đá quý màu khó hơn vì mấy lẽ:
- Nhỏ và dễ trộn: hàng trăm viên sapphire từ năm nước có thể nằm chung một gói giấy, được phân loại lại theo màu và cỡ.
- Chuỗi dài, nhiều khâu nhỏ: người đào, người mua tại mỏ, thương lái, nhà xuất khẩu, xưởng nung, xưởng giác, nhà buôn sỉ, xưởng kim hoàn. Nhiều khâu là hộ gia đình, giao dịch tiền mặt, không có sổ sách.
- Đá đổi hình dạng: viên đá thô bị cắt, nung, giác, có khi chia làm nhiều viên. Không có cách đóng dấu lên viên thô mà còn giữ được sau khi giác.
- Đá cũ quay lại thị trường: một viên sapphire có thể nằm trên ba món trang sức qua ba đời chủ.
Kim cương dễ hơn một chút vì chuỗi tập trung vào ít công ty lớn và có cơ chế Kimberley Process cho đá thô, nhưng cơ chế này chỉ chứng nhận theo lô và theo nước.
Cách thứ nhất: phòng thí nghiệm đoán vùng địa chất
Mỗi vùng mỏ hình thành trong điều kiện địa chất riêng, nên đá từ đó thường mang "dấu vân tay" riêng:
- Bao thể: loại khoáng vật nhỏ bị nhốt bên trong, dạng kim rutil, bao thể lỏng, đường vân sinh trưởng. Ruby trong đá hoa (Mogok, Lục Yên) và ruby trong đá giàu sắt (một số mỏ Đông Phi, Thái Lan) có kiểu bao thể khác nhau.
- Nguyên tố vết: hàm lượng rất nhỏ sắt, gali, crom, vanadi, titan… đo bằng các kỹ thuật như huỳnh quang tia X hay khối phổ laser (LA-ICP-MS), có thể gần như không làm tổn hại viên đá.
- Quang phổ: cách đá hấp thụ ánh sáng ở các bước sóng khác nhau.
Các phòng thí nghiệm đá quý lớn xây dựng bộ sưu tập mẫu tham chiếu thu tận mỏ, rồi so sánh viên đá cần kiểm với dữ liệu đó. Kết quả được ghi trên giấy kiểm định là ý kiến về nguồn gốc địa lý, thường ở cấp quốc gia hoặc vùng.
Giới hạn cần biết
- Hai vùng có điều kiện địa chất giống nhau có thể cho đá rất giống nhau. Có những trường hợp phòng thí nghiệm ghi "không xác định được".
- Xử lý nhiệt có thể làm thay đổi bao thể, khiến việc đoán khó hơn.
- Kỹ thuật này phát triển nhất với ruby, sapphire, ngọc lục bảo; với nhiều loại đá khác, dữ liệu tham chiếu còn mỏng.
- Với kim cương tự nhiên, xác định vùng mỏ qua phân tích hầu như không khả thi ở quy mô thương mại.
- Quan trọng nhất: biết đá "từ Mozambique" không cho biết đá được đào ở mỏ có giấy phép hay bãi đào trái phép, có lao động trẻ em hay không.
Cách thứ hai: chuỗi lưu giữ bằng giấy tờ
Chuỗi lưu giữ (chain of custody) là ghi chép liên tục ai giữ viên đá ở mỗi bước. Có mấy mô hình hay được nói tới:
| Mô hình | Cách làm | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Bảo toàn danh tính (identity preserved) | Từng viên hoặc từng lô được tách riêng từ mỏ tới cửa hàng, không trộn với nguồn khác | Cao nhất, nhưng tốn kém và khó với đá nhỏ |
| Tách riêng (segregated) | Đá từ các nguồn đạt tiêu chí được gộp với nhau nhưng không trộn với nguồn không rõ | Biết chắc thuộc nhóm nguồn tốt, không biết mỏ cụ thể |
| Cân bằng khối lượng (mass balance) | Tổng lượng bán ra có nguồn gốc tốt không vượt quá lượng mua vào có nguồn gốc tốt, nhưng vật lý có thể trộn | Thấp hơn; hợp với kim loại hơn đá quý |
Một số dự án dùng sổ cái số (như công nghệ chuỗi khối) để ghi từng lần đổi chủ, kèm ảnh, số cân, đặc điểm của viên đá. Công nghệ giúp chống sửa dữ liệu sau khi đã ghi, nhưng không bảo đảm dữ liệu ghi vào ban đầu là thật. Nếu người ở mỏ khai sai, sổ cái chỉ lưu giữ cái sai một cách rất bền.
Cũng có những thử nghiệm gắn dấu vật lý vào đá thô, như khắc laser mã số siêu nhỏ hay phủ hạt đánh dấu. Cách này còn giới hạn vì phần lớn khối đá thô sẽ bị mài đi khi giác.
Khung quốc tế: hướng dẫn của OECD
Văn bản được viện dẫn nhiều nhất trong chuyện chuỗi cung ứng khoáng sản là Hướng dẫn thẩm định chuỗi cung ứng có trách nhiệm đối với khoáng sản từ vùng xung đột và rủi ro cao của OECD, được thông qua năm 2011 và đã có bản cập nhật lần thứ ba năm 2016. Hướng dẫn áp dụng cho mọi loại khoáng sản, kể cả đá quý, với phụ lục chi tiết cho thiếc, tantalum, vonfram và vàng.
Theo hướng dẫn, doanh nghiệp đi theo khung năm bước:
- Thiết lập hệ thống quản lý: chính sách nguồn hàng, người phụ trách, lưu hồ sơ.
- Xác định và đánh giá rủi ro trong chuỗi.
- Xây dựng và thực hiện chiến lược ứng phó với rủi ro đã phát hiện.
- Kiểm toán độc lập ở những điểm then chốt của chuỗi.
- Báo cáo công khai hằng năm về việc thẩm định.
Điểm đáng chú ý là hướng dẫn không yêu cầu cắt bỏ ngay mọi nhà cung cấp có rủi ro. Với nhiều rủi ro, doanh nghiệp được khuyến khích tiếp tục làm việc và cùng cải thiện, chỉ ngừng ngay khi gặp các vi phạm nghiêm trọng như lao động cưỡng bức, hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất hay tài trợ cho nhóm vũ trang.
Các quy định bắt buộc ở Mỹ (Điều 1502 của Đạo luật Dodd-Frank, 2010) và Liên minh châu Âu (Quy định về khoáng sản xung đột, áp dụng từ năm 2021) hiện chỉ nhắm vào thiếc, tantalum, vonfram và vàng, không bao gồm đá quý màu.
Câu hỏi một người làm nghề nên đặt
Với thợ kim hoàn, người buôn đá hay người mua cẩn thận, truy xuất bắt đầu từ những câu hỏi đơn giản:
- Đá được khai thác ở đâu, và thông tin ấy đến từ ghi chép chuỗi hay chỉ là ý kiến phòng thí nghiệm?
- Ai đã giác, ở đâu? Đá có qua xử lý không?
- Người bán có chính sách nguồn hàng bằng văn bản không, có sẵn lòng chia sẻ không?
- Câu "đá từ nguồn có trách nhiệm" cụ thể nghĩa là gì: đạt tiêu chí nào, ai kiểm tra?
Một người bán thật thà nói rằng mình chỉ lần được tới nhà xuất khẩu ở Bangkok vẫn đáng tin hơn một lời hứa mơ hồ về "nguồn sạch".
Góc nhìn hôm nay
- Đọc giấy kiểm định đúng cách: dòng "nguồn gốc" (origin) trên giấy của phòng thí nghiệm là ý kiến chuyên môn dựa trên dữ liệu hiện có, không phải giấy chứng nhận đạo đức.
- Đọc bản gốc: Hướng dẫn thẩm định của OECD có bản đầy đủ miễn phí trên trang của OECD, kèm phụ lục mẫu chính sách nguồn hàng.
- Đá Việt Nam: với ruby, spinel Lục Yên hay sapphire Tây Nguyên, chuỗi từ mỏ tới xưởng trong nước ngắn hơn chuỗi quốc tế, nên ghi chép nguồn gốc là điều trong tầm tay của các xưởng chế tác địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Có biết được viên đá quý đến từ mỏ nào không?
Thường là không, nếu chỉ dựa vào phân tích. Phòng thí nghiệm có thể đưa ra ý kiến về quốc gia hoặc vùng địa chất dựa trên bao thể và nguyên tố vết. Muốn biết mỏ cụ thể phải có ghi chép chuỗi lưu giữ liên tục từ lúc đá rời mỏ.
Giấy kiểm định ghi nguồn gốc có đáng tin không?
Đó là ý kiến chuyên môn của phòng thí nghiệm, đáng tin ở mức dữ liệu cho phép, nhưng có thể có trường hợp không xác định được hoặc nhầm giữa các vùng giống nhau. Giấy này cũng không cho biết đá được khai thác hợp pháp hay có trách nhiệm.
Hướng dẫn của OECD về chuỗi cung ứng khoáng sản là gì?
Là hướng dẫn thẩm định chuỗi cung ứng có trách nhiệm cho khoáng sản từ vùng xung đột và rủi ro cao, thông qua năm 2011, bản thứ ba năm 2016. Doanh nghiệp đi theo khung năm bước: quản lý, xác định rủi ro, ứng phó, kiểm toán độc lập và báo cáo. Hướng dẫn áp dụng cho mọi khoáng sản, kể cả đá quý.
Blockchain có giải quyết được truy xuất đá quý không?
Chỉ một phần. Sổ cái số giúp dữ liệu khó bị sửa sau khi ghi, nhưng không bảo đảm dữ liệu nhập ban đầu đúng sự thật. Truy xuất vẫn phụ thuộc vào con người ở mỏ và các khâu trung gian ghi chép trung thực.
Vì sao đá quý màu khó truy xuất hơn kim cương?
Vì đá màu chủ yếu đến từ hàng nghìn mỏ thủ công nhỏ, qua nhiều thương lái, bị trộn lô, nung và giác ở nhiều nước. Kim cương tập trung hơn vào ít công ty lớn và có cơ chế Kimberley Process cho đá thô, dù cơ chế ấy cũng chỉ chứng nhận theo lô và theo nước.
