Một khoáng vật mới chỉ có tên chính thức sau khi Uỷ ban Khoáng vật mới, Danh pháp và Phân loại (CNMNC) của Hiệp hội Khoáng vật Quốc tế (IMA) bỏ phiếu chấp thuận hồ sơ khoa học. Tên thường đặt theo người, nơi tìm ra, thành phần hoá học hoặc một tính chất nổi bật, và phần lớn kết thúc bằng đuôi "-ite" (tiếng Việt thường viết "-it"). Ruby, sapphire, ngọc lục bảo không phải tên loài khoáng vật mà là tên biến thể dùng trong nghề đá quý.
Ai có quyền đặt tên khoáng vật
Trước thế kỷ 20, việc đặt tên khá tự do. Mỗi nhà khoáng vật học, mỗi trường phái có thể gọi cùng một chất bằng tên khác, và có những "khoáng vật mới" thực ra là hỗn hợp hoặc loài đã biết. Hậu quả là danh mục rối rắm, trùng lặp.
Hiệp hội Khoáng vật Quốc tế được thành lập năm 1958. Năm 1959, hiệp hội lập Uỷ ban Khoáng vật mới và Tên khoáng vật (CNMMN). Năm 2006, uỷ ban này hợp nhất với Uỷ ban Phân loại thành CNMNC như ngày nay. Từ đó, mọi đề xuất loài mới đều phải qua uỷ ban, gồm đại diện của nhiều quốc gia thành viên, bỏ phiếu.
Các khoáng vật được mô tả trước năm 1959 và vẫn được coi là hợp lệ được giữ tên theo thói quen, gọi là khoáng vật "grandfathered" (kế thừa). Thạch anh, canxit, galena thuộc nhóm này.
Một hồ sơ đề xuất khoáng vật mới gồm những gì
Muốn được công nhận, nhà nghiên cứu phải chứng minh chất mình tìm thấy khác với mọi loài đã có. Hồ sơ thường gồm:
- Thành phần hoá học đo bằng phân tích vi đầu dò điện tử hoặc phương pháp tương đương, và công thức hoá học suy ra.
- Cấu trúc tinh thể: hệ tinh thể, nhóm không gian, thông số ô mạng, tốt nhất là giải được cấu trúc đầy đủ bằng nhiễu xạ tia X.
- Tính chất vật lý và quang học: màu, vết vạch, ánh, độ cứng, cát khai, tỷ trọng (đo hoặc tính), chiết suất.
- Nơi tìm thấy và bối cảnh địa chất: khoáng vật đi kèm, điều kiện hình thành.
- Mẫu chuẩn (holotype) lưu ở một bảo tàng hoặc bộ sưu tập công cộng, để người sau có thể kiểm tra lại.
- Tên đề xuất và lý do đặt tên.
Sau khi được chấp thuận, tác giả phải công bố mô tả đầy đủ trên tạp chí khoa học trong một thời hạn nhất định. Mỗi năm, số loài mới được duyệt khoảng một trăm hoặc hơn; tổng số loài đã vượt 6.000. Nhiều loài mới chỉ là những hạt vài chục micromet, phát hiện được nhờ kính hiển vi điện tử.
Bốn cách đặt tên phổ biến
Theo tên người
Đây là cách phổ biến nhất. Goethit được đặt theo nhà thơ Đức Johann Wolfgang von Goethe, người cũng say mê khoáng vật học. Smithsonit mang tên James Smithson, nhà hoá học Anh mà di sản đã lập nên Viện Smithsonian. Prehnit đặt theo Hendrik von Prehn, sĩ quan Hà Lan đem mẫu từ Mũi Hảo Vọng về châu Âu thế kỷ 18. Zoisit theo Sigmund Zois, nhà bảo trợ khoa học ở vùng Slovenia ngày nay.
Theo quy định của IMA, người đề xuất không được lấy tên chính mình đặt cho khoáng vật; người được vinh danh nếu còn sống phải đồng ý. Tên phải liên quan đến khoáng vật học hoặc khoa học nói chung, không đặt để quảng cáo hay theo người không liên quan.
Theo nơi tìm thấy
Aragonit lấy tên từ vùng Aragon (Tây Ban Nha), andalusit từ Andalusia, labradorit từ bán đảo Labrador (Canada), benitoit từ hạt San Benito (California). Tên theo địa danh giúp nhớ ngay "quê" của khoáng vật, dù sau này người ta có thể tìm thấy nó ở khắp nơi.
Theo thành phần hoá học
Nhiều tên cho biết nguyên tố chính: chalcopyrit (chalkos — đồng trong tiếng Hy Lạp, ghép với pyrit), molybdenit (molypden), cuprit (cuprum — đồng), bismuthinit (bitmut). Từ khi có hệ thống phân loại chặt chẽ, các loài trong cùng một nhóm còn được thêm hậu tố chỉ nguyên tố chiếm ưu thế, gọi là hậu tố Levinson, ví dụ monazit-(Ce) và monazit-(La) cho hai loài monazit giàu xeri hay lantan.
Theo tính chất
Azurit lấy từ màu xanh "azure". Albit từ tiếng Latin albus, nghĩa là trắng. Rhodochrosit từ tiếng Hy Lạp nghĩa là "màu hồng". Orthoclas nghĩa là "tách vuông" và plagioclas là "tách xiên", gợi đúng góc cát khai khoảng 90° và khoảng 86° của hai nhóm fenspat. Barit từ tiếng Hy Lạp barys là "nặng", ứng với tỷ trọng khoảng 4,5 cao bất thường của một khoáng vật trắng.
Đuôi -ite từ đâu và vì sao có tên không theo luật
Đuôi "-ite" bắt nguồn từ hậu tố "-ites" trong tiếng Hy Lạp và Latin, nghĩa là "thuộc về, liên quan đến". Người Hy Lạp, La Mã cổ đã gọi đá như vậy: haematites là "đá máu" (vì vết vạch đỏ), từ đó có hematit. Ngày nay, IMA khuyến nghị tên mới kết thúc bằng -ite, trừ khi có lý do lịch sử.
Những tên cổ không có -ite vẫn được giữ: thạch anh (quartz), corundum, beryl, topaz, zircon, spinel, cinnabar, galena, kim cương. Một số từ thật ra là tên nhóm chứ không phải tên loài:
| Tên quen thuộc | Bản chất | Gồm những loài nào |
|---|---|---|
| Granat | Nhóm | Almandin, pyrop, spessartin, grossular, andradit, uvarovit… |
| Fenspat | Nhóm | Orthoclas, microclin, sanidin, albit, anorthit… |
| Mica | Nhóm | Muscovit, phlogopit, lepidolit (tên chung), biotit (tên chung)… |
| Tourmalin | Siêu nhóm | Elbait, schorl, dravit, liddicoatit… |
| Ruby, sapphire | Biến thể | Đều là corundum |
| Ngọc lục bảo, aquamarine | Biến thể | Đều là beryl |
| Thạch anh tím (amethyst) | Biến thể | Thạch anh |
| Ngọc bích (jade) | Tên thương mại chung | Jadeit (một loài) và nephrit (đá gồm tremolit–actinolit) |
Biotit và lepidolit từng là tên loài, nay IMA dùng làm tên chung cho cả dãy dung dịch rắn. Đây là ví dụ cho thấy danh pháp khoáng vật vẫn liên tục được chỉnh sửa khi hiểu biết tăng lên.
Tên bị xoá, tên đổi và tên thương mại
Không phải tên nào cũng sống mãi. Khi phân tích kỹ hơn cho thấy một "loài" thật ra là hỗn hợp hay trùng với loài đã có, tên bị loại bỏ (discredited). Có tên khác bị hạ xuống thành tên đồng nghĩa, hoặc chuyển thành tên chung cho một dãy loài, như trường hợp biotit nói ở trên. Mindat vẫn giữ trang cho những tên cũ này và ghi rõ chúng đã bị loại hay đổi thành gì, rất tiện khi đọc sách xưa.
Cần phân biệt rõ tên khoa học với tên thương mại trong nghề đá quý. Tanzanit là tên thương mại do hãng Tiffany phổ biến cuối thập niên 1960 cho zoisit màu xanh tím ở Tanzania; về khoáng vật học, nó vẫn là zoisit. Alexandrit là biến thể đổi màu của chrysoberyl, tên theo Sa hoàng Alexander II của Nga. Tên thương mại không sai, nhưng không phải tên loài, và có những tên thương mại được đặt để gây nhầm lẫn — chuyện phân biệt khi mua là một chủ đề khác.
Ký hiệu khoáng vật: viết tắt chuẩn quốc tế
Trong bản đồ, hình vẽ lát mỏng và bài báo khoa học, tên khoáng vật thường được viết tắt. Trước đây mỗi tác giả viết một kiểu. Năm 2021, IMA–CNMNC công bố danh sách ký hiệu chuẩn (theo công trình của Laurence Warr đăng trên tạp chí Mineralogical Magazine): Qz cho thạch anh, Cal cho canxit, Dol cho dolomit, Ol cho olivin, Crn cho corundum, Dia cho kim cương… Gặp những ký hiệu này trong tài liệu, cứ tra danh sách IMA là ra.
Góc nhìn hôm nay: đọc tên một khoáng vật như đọc một câu chuyện
Mỗi tên khoáng vật là một mẩu lịch sử. Thử bài tập: chọn mười khoáng vật trong tủ bảo tàng hay trong bộ mẫu, tra Mindat để biết tên ấy đến từ đâu — người, nơi, chất hay tính chất. Mindat có mục "Name" ghi nguồn gốc tên và năm mô tả; danh sách chính thức của IMA (IMA List of Minerals) cho biết loài đó có đang được công nhận, tên nào đã bị loại.
Với người viết tiếng Việt, nên giữ tên quốc tế theo phiên âm đã quen trong giáo trình (thạch anh, canxit, fenspat, olivin, corundum) và khi cần chính xác thì ghi kèm tên gốc trong ngoặc. Tránh dịch nghĩa tuỳ tiện kiểu "đá đỏ", "đá xanh", vì mỗi màu có hàng chục khoáng vật.
Câu hỏi thường gặp
Ai đặt tên cho khoáng vật mới?
Người phát hiện đề xuất tên, nhưng tên chỉ chính thức khi Uỷ ban Khoáng vật mới, Danh pháp và Phân loại của Hiệp hội Khoáng vật Quốc tế (IMA–CNMNC) bỏ phiếu chấp thuận hồ sơ. Hồ sơ phải có thành phần, cấu trúc tinh thể, tính chất và mẫu chuẩn lưu ở bảo tàng.
Vì sao tên khoáng vật hay có đuôi -it?
Đuôi -it (tiếng Anh -ite) bắt nguồn từ hậu tố -ites của tiếng Hy Lạp và Latin, nghĩa là "thuộc về". Người xưa gọi hematit là haematites, "đá máu". IMA khuyến nghị tên mới dùng đuôi này, trừ tên cổ như thạch anh, beryl, topaz.
Ruby có phải là một loài khoáng vật không?
Không. Ruby là biến thể màu đỏ của corundum, còn sapphire là các màu khác của corundum. Tương tự, ngọc lục bảo và aquamarine là biến thể của beryl. Tên loài khoáng vật là corundum và beryl.
Có thể đặt tên khoáng vật theo tên mình không?
Không. Quy định của IMA không cho người đề xuất lấy tên chính mình. Người khác có thể đề xuất vinh danh một nhà khoa học, và nếu người đó còn sống thì phải có sự đồng ý của họ.
Hiện có bao nhiêu loài khoáng vật?
Theo danh sách của IMA, số loài khoáng vật được công nhận đã vượt 6.000, và mỗi năm có khoảng một trăm loài mới hoặc hơn được phê duyệt. Phần lớn loài mới rất hiếm, chỉ biết từ vài mẫu nhỏ.
