Khai thác mỏ thủ công quy mô nhỏ: đá quý màu đến từ những hố đào nào

Khai thác thủ công quy mô nhỏ (thường viết tắt ASM, từ artisanal and small-scale mining) là kiểu đào mỏ dựa vào sức người và dụng cụ đơn giản: cuốc, xẻng, sàng, máy bơm nhỏ, thay vì máy xúc và nhà máy tuyển. Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới qua nền tảng dữ liệu Delve (báo cáo năm 2020), khoảng 45 triệu người trên thế giới làm trực tiếp nghề này. Với đá quý màu như sapphire, ruby, spinel, tourmaline, phần lớn sản lượng thế giới đến từ những hố đào thủ công như vậy, chứ không phải từ mỏ công nghiệp.

Thế nào là mỏ thủ công quy mô nhỏ

Không có một định nghĩa chung cho cả thế giới. Mỗi nước đặt ngưỡng riêng theo diện tích, sản lượng, độ sâu hay mức đầu tư. Nhưng các nghiên cứu thường nhận ra ASM qua mấy nét chung:

• Dùng nhiều sức người, ít máy: đào tay, gánh đất, đãi bằng sàng. Có nơi thêm máy bơm nước, máy nổ, máy nghiền nhỏ.
• Vốn ít, quay vòng nhanh: người thợ cần tiền ngay, nên bán đá thô sớm cho người mua tại chỗ.
• Thường nằm ngoài khu vực chính thức: nhiều nơi thợ không có giấy phép, hoặc giấy phép đứng tên người khác, hoặc giấy tờ không theo kịp tốc độ một cơn sốt.
• Gắn với mùa vụ: ở nhiều vùng nhiệt đới, nông dân đào đá trong mùa khô, mùa mưa quay về ruộng. Mỏ là một nguồn thu thêm của hộ, không hẳn là một nghề tách rời.

Cũng cần phân biệt "thủ công" với "trái phép". Hai khái niệm hay bị đánh đồng nhưng không trùng nhau. Có những vùng thợ thủ công được cấp phép và nộp thuế, có những mỏ dùng máy móc mà vẫn khai thác lậu.

Vì sao đá quý màu gắn chặt với mỏ thủ công

Lý do nằm ở chính địa chất của đá màu. Kim cương thường tập trung trong ống kimberlit, đủ lớn để một công ty đổ vốn làm mỏ lộ thiên hàng chục năm. Đá màu thì khác:

• Thân quặng nhỏ, phân tán, khó đoán: ruby trong đá hoa, sapphire trong sa khoáng bazan, tourmaline trong túi pegmatit. Một túi đá có thể cho rất nhiều, túi bên cạnh trống trơn. Khoan thăm dò như mỏ vàng, mỏ đồng không cho kết quả đáng tin.
• Sa khoáng nông: phần lớn đá màu được lấy từ lớp sỏi cuội ven suối, sâu vài mét. Đào tay là đủ.
• Cần mắt người: chọn đá từ sàng sỏi vẫn chủ yếu dựa vào mắt. Máy tuyển cho kim cương (dùng tia X làm kim cương phát quang) không áp dụng chung cho mọi loại đá màu.

Hệ quả là một doanh nghiệp lớn khó làm mỏ đá màu có lãi, còn hàng nghìn người đào nhỏ thì làm được. Chỉ một số ít mỏ đá màu ở quy mô công nghiệp, như vài mỏ ngọc lục bảo, ruby và tanzanite, vận hành theo kiểu công ty.

Một vòng quanh các vùng đá quý thủ công

Đường đi của một viên đá thô

Từ hố đào tới tủ kính, một viên sapphire thủ công thường đổi chủ nhiều lần:

1. Người đào tìm thấy đá trong sàng, thường bán ngay trong ngày cho người mua tại mỏ.
2. Người mua tại chỗ gom đá của nhiều hố, chọn lọc, bán lại cho thương lái lớn hơn ở thị trấn.
3. Thương lái, nhà xuất khẩu gom thành lô, xuất sang các trung tâm chế tác. Đá màu thế giới đổ về vài trung tâm như Chanthaburi và Bangkok (Thái Lan), Jaipur (Ấn Độ), Sri Lanka.
4. Xưởng xử lý và giác: đá có thể được nung, rồi giác. Ở bước này các lô từ nhiều nguồn thường bị trộn lẫn theo màu, cỡ.
5. Nhà bán buôn, xưởng kim hoàn, cửa hàng.

Mỗi khâu đều có lý do kinh tế để tồn tại: người đào không có cách tự đánh giá đá, không có vốn chờ bán giá cao, không có đường xuất khẩu. Nhưng chuỗi càng dài thì càng mù mờ nguồn gốc, và phần giá trị về tay người đào thường nhỏ. Các nghiên cứu về chuỗi đá màu đều ghi nhận điều này, dù con số cụ thể khác nhau tuỳ vùng và tuỳ loại đá.

Mặt sáng và mặt tối

Một nguồn sống thật

Với hàng triệu hộ ở vùng nông thôn nghèo, mỏ thủ công là nguồn thu tiền mặt hiếm hoi. Một mùa đào có thể trả học phí, mua phân bón, sửa nhà. Phụ nữ thường tham gia khâu rửa, đãi, buôn bán. Nghiên cứu của nhiều tổ chức phát triển cho rằng ASM nuôi số người nhiều hơn hẳn mỏ công nghiệp, vì nó dùng lao động thay cho máy.

Những rủi ro đi kèm

• Tai nạn: sập hố, sạt vách, ngạt khí trong giếng sâu, đuối nước ở hố bỏ hoang.
• Môi trường: phá rừng, đục suối, đất bị đào lật mà không được hoàn thổ.
• Lao động trẻ em ở một số vùng, khi cả nhà cùng ra mỏ.
• Bất ổn xã hội: cơn sốt kéo hàng nghìn người tới trong vài tháng, kéo theo nhà tạm, thiếu nước sạch, tranh chấp đất, tệ nạn.
• Thuỷ ngân ở các vùng đãi vàng thủ công gần mỏ đá quý.

"Chính thức hoá": hướng đi được bàn nhiều nhất

Nhiều chính phủ từng chọn cách cấm hoặc xua đuổi thợ thủ công. Kinh nghiệm cho thấy cấm thường đẩy nghề vào bóng tối, nơi không ai kiểm tra an toàn hay môi trường. Vì thế các tổ chức quốc tế và nhiều nước chuyển sang hướng chính thức hoá:

• Khoanh vùng dành riêng cho khai thác thủ công, cấp giấy phép đơn giản, rẻ, gần dân.
• Khuyến khích thợ lập hợp tác xã để có tư cách pháp lý, mua thiết bị an toàn, bán đá giá tốt hơn.
• Dạy kỹ thuật an toàn, chống vách hố, hoàn thổ.
• Đưa thợ vào chuỗi cung ứng có ghi chép, để người mua có trách nhiệm biết đá đến từ đâu.

Chính thức hoá không dễ. Thủ tục giấy phép thường được thiết kế cho công ty mỏ, quá phức tạp với một nhóm nông dân. Thêm nữa, quyền khoáng sản ở nhiều vùng đã được cấp cho công ty lớn từ trước, chồng lên đất mà dân vẫn đào.

Góc nhìn hôm nay

• Đọc số liệu có nguồn: nền tảng Delve (Ngân hàng Thế giới cùng các đối tác) tổng hợp dữ liệu về ASM theo nước, là nơi đối chiếu tốt khi gặp những con số "triệu người" trên báo.
• Nhìn chuỗi, đừng chỉ nhìn viên đá: một viên đá thủ công không mặc nhiên là xấu hay tốt. Câu hỏi đúng là nó đi qua những ai và mỗi khâu có minh bạch không.
• Ở Việt Nam: khai thác khoáng sản, kể cả đào đãi đá quý quy mô nhỏ, phải có giấy phép theo Luật Địa chất và Khoáng sản. Khách du lịch đến Lục Yên có thể xem chợ đá, xưởng chế tác, nhưng không tự ý đào.