Kim cương xung đột (conflict diamond, còn gọi là "kim cương máu") là kim cương thô bị các nhóm vũ trang nổi dậy dùng để tài trợ chiến tranh chống lại chính phủ hợp pháp. Để chặn dòng đá này, các nước sản xuất và buôn bán kim cương lập ra Kimberley Process, cơ chế cấp chứng nhận cho từng lô kim cương thô qua biên giới, chính thức vận hành từ năm 2003. Cơ chế này đã thu hẹp đáng kể đường đi của kim cương xung đột, nhưng định nghĩa hẹp của nó cũng là điểm bị phê phán nhiều nhất.
Kim cương xung đột từ đâu ra
Kim cương có một đặc điểm khiến nó hợp với chiến tranh hơn hầu hết mọi hàng hoá: giá trị rất lớn gói trong thể tích rất nhỏ. Một nắm đá thô có thể đổi được cả xe vũ khí, giấu trong túi áo mà đi qua biên giới. Kim cương lại không mang tên chủ, không có số sê-ri.
Điều quan trọng hơn nằm ở địa chất. Ở nhiều vùng Tây Phi, kim cương không chỉ nằm trong ống kimberlit sâu mà còn bị sông suối bào mòn, cuốn đi và lắng thành sa khoáng ven sông. Muốn lấy đá sa khoáng chỉ cần xẻng, sàng và sức người. Không cần nhà máy, không cần vốn lớn. Ai kiểm soát được bờ sông là kiểm soát được mỏ. Đó là lý do kim cương sa khoáng ở Sierra Leone, Angola, Liberia dễ rơi vào tay các nhóm vũ trang hơn kim cương ống kimberlit, vốn cần mỏ lộ thiên và thiết bị nặng.
Trong thập niên 1990, ba cuộc nội chiến được ghi nhận rộng rãi gắn với kim cương:
- Angola: phong trào UNITA dùng kim cương từ các vùng mỏ nó kiểm soát để duy trì cuộc chiến với chính phủ.
- Sierra Leone (nội chiến 1991–2002): nhóm Mặt trận Thống nhất Cách mạng (RUF) chiếm các vùng kim cương phía đông, bán đá qua nước láng giềng để mua vũ khí. Cuộc chiến này nổi tiếng thế giới vì sự tàn bạo với dân thường.
- Liberia: bị Liên Hợp Quốc cáo buộc là đầu mối trung chuyển kim cương của RUF.
Ngoài ra, vùng mỏ ở phía đông Cộng hoà Dân chủ Congo cũng gắn với các nhóm vũ trang trong cùng giai đoạn.
Từ báo cáo điều tra tới cuộc họp ở Kimberley
Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đi trước một bước: năm 1998 cấm mua kim cương không có chứng nhận của chính phủ Angola, nhằm cắt nguồn tiền của UNITA; năm 2000 áp lệnh cấm tương tự với kim cương thô từ Sierra Leone. Nhưng lệnh cấm chỉ hiệu quả khi người mua ở Antwerp, Tel Aviv, Mumbai hay London phân biệt được đá nào từ đâu, mà điều đó gần như không làm được.
Áp lực công chúng đến từ các tổ chức phi chính phủ. Cuối năm 1998, Global Witness công bố báo cáo A Rough Trade về kim cương trong chiến tranh Angola. Năm 2000, Partnership Africa Canada công bố The Heart of the Matter về Sierra Leone. Cũng năm đó, một nhóm chuyên gia của Liên Hợp Quốc nêu tên các nước và cá nhân vi phạm lệnh cấm. Ngành kim cương đứng trước nguy cơ người tiêu dùng quay lưng.
Tháng 5 năm 2000, Nam Phi mời các nước sản xuất kim cương miền nam châu Phi họp ở thành phố Kimberley, nơi từng diễn ra cơn sốt kim cương thế kỷ 19. Cuộc họp mở đầu một chuỗi đàm phán mang tên thành phố ấy. Cuối năm 2000, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết ủng hộ xây dựng một cơ chế chứng nhận quốc tế. Tháng 11 năm 2002, các bên ký Tuyên bố Interlaken ở Thuỵ Sĩ, và Hệ thống Chứng nhận Kimberley Process (KPCS) bắt đầu áp dụng từ đầu năm 2003.
Kimberley Process vận hành ra sao
Cốt lõi của cơ chế khá đơn giản. Theo văn kiện gốc của Kimberley Process, mỗi thành viên phải:
- Chỉ xuất khẩu kim cương thô khi lô hàng đựng trong vật chứa chống can thiệp (niêm phong sao cho mở ra là để lại dấu) và kèm giấy chứng nhận Kimberley Process có số hiệu riêng, khó làm giả.
- Chỉ nhập khẩu kim cương thô có giấy chứng nhận hợp lệ, và hải quan xác nhận cho nước xuất khẩu biết lô hàng đã tới.
- Chỉ buôn kim cương thô với các thành viên khác của Kimberley Process.
- Có luật trong nước, có cơ quan kiểm soát xuất nhập khẩu và nộp số liệu thống kê sản lượng, mua bán.
Kimberley Process là một diễn đàn ba bên: chính phủ các nước thành viên (Liên minh châu Âu tính chung là một thành viên), ngành kim cương (đại diện qua Hội đồng Kim cương Thế giới) và liên minh các tổ chức xã hội dân sự với tư cách quan sát viên. Chủ tịch luân phiên hằng năm. Mọi quyết định lớn cần đồng thuận, nghĩa là chỉ một thành viên phản đối cũng đủ chặn.
Song song, ngành kim cương tự đặt ra một hệ thống bảo đảm: khi kim cương thô hoặc đã giác được bán lại, hoá đơn ghi một câu cam kết rằng đá được mua từ nguồn hợp pháp, không tài trợ xung đột, phù hợp các nghị quyết Liên Hợp Quốc. Đây là cam kết tự nguyện bằng chữ, không phải giấy chứng nhận gắn với từng viên.
Mốc thời gian đáng nhớ
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1998 | Liên Hợp Quốc cấm mua kim cương Angola không có chứng nhận chính phủ; Global Witness công bố A Rough Trade |
| 2000 | Lệnh cấm kim cương thô từ Sierra Leone; cuộc họp đầu tiên ở Kimberley (tháng 5); nghị quyết của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ủng hộ cơ chế chứng nhận |
| 2002 | Tuyên bố Interlaken; nội chiến Sierra Leone kết thúc |
| 2003 | Hệ thống chứng nhận Kimberley Process bắt đầu áp dụng |
| 2006 | Phim Blood Diamond đưa cụm từ "kim cương máu" tới công chúng rộng |
| 2008–2011 | Tranh cãi về vùng mỏ Marange (Zimbabwe); Global Witness rút khỏi Kimberley Process năm 2011 |
| 2013 | Cộng hoà Trung Phi bị đình chỉ tư cách xuất khẩu sau khi xung đột bùng phát |
| 2014 | Liên Hợp Quốc dỡ lệnh cấm kim cương của Côte d'Ivoire, đặt ra từ 2005 |
Làm được gì, chưa làm được gì
Phần đã làm được
Kimberley Process tạo ra lần đầu tiên một hệ thống thống kê kim cương thô toàn cầu: nước nào khai thác bao nhiêu, xuất đi đâu. Khi một nước nhỏ bỗng xuất khẩu nhiều kim cương hơn mức địa chất của nó cho phép, con số ấy lộ ra. Cơ chế cũng đóng cửa các thị trường lớn với đá không giấy tờ, khiến kim cương xung đột khó bán hơn và rẻ đi. Ngành kim cương và nhiều tổ chức quốc tế cho rằng tỷ lệ kim cương xung đột trên thị trường hiện rất nhỏ so với thập niên 1990, dù con số chính xác là điều không ai đo được.
Những lỗ hổng bị phê phán
- Định nghĩa hẹp: chỉ tính kim cương tài trợ cho phe nổi dậy chống chính phủ. Bạo lực do lực lượng chính phủ gây ra ở vùng mỏ, lao động cưỡng bức, lao động trẻ em, tàn phá môi trường đều nằm ngoài định nghĩa. Vụ Marange là ví dụ: theo Human Rights Watch, năm 2008 lực lượng an ninh tràn vào vùng mỏ và hơn 200 người thiệt mạng, nhưng vì không có "phe nổi dậy" nên việc xử lý trong Kimberley Process gây chia rẽ kéo dài.
- Chỉ quản kim cương thô: khi đá đã được giác, giấy chứng nhận dừng lại. Một viên kim cương trên nhẫn không có giấy Kimberley Process riêng.
- Chứng nhận theo lô và theo nước: giấy chỉ nói lô hàng xuất từ nước nào, không nói từ mỏ nào. Đá lậu có thể được trộn vào lô hợp pháp ở nước láng giềng.
- Đồng thuận: các đề xuất mở rộng định nghĩa đã nhiều lần được đưa ra nhưng không đạt đồng thuận.
Kim cương xung đột khác "kim cương có trách nhiệm" thế nào
Đây là chỗ nhiều người hiểu lệch. Một viên đá "không phải kim cương xung đột" theo Kimberley Process chưa chắc đã được khai thác tử tế. Nó chỉ không tài trợ cho phe nổi dậy. Còn chuyện thợ mỏ có được trả công đàng hoàng không, có trẻ em trong hố đào không, đất đai sau khai thác có được phục hồi không, Kimberley Process không trả lời.
Vì vậy các khung rộng hơn ra đời sau, nổi bật là Hướng dẫn thẩm định chuỗi cung ứng khoáng sản của OECD, yêu cầu doanh nghiệp tự xác định và giảm rủi ro về xung đột lẫn vi phạm nhân quyền nghiêm trọng trong chuỗi của mình. Kimberley Process là cái sàn tối thiểu, không phải cái trần.
Cũng nên tách bạch hai chuyện thường bị gộp: chuyện kim cương tài trợ chiến tranh ở châu Phi cuối thế kỷ 20, và chuyện độc quyền, quảng cáo, giá cả của ngành kim cương. Cơn sốt kim cương Kimberley thế kỷ 19 và lịch sử các tập đoàn lớn là một câu chuyện khác.
Góc nhìn hôm nay: đọc tin về kim cương xung đột sao cho tỉnh
- Xem nguồn số liệu: Kimberley Process công bố thống kê sản lượng và xuất khẩu kim cương thô theo nước trên trang chính thức. Đây là nơi tốt để đối chiếu khi đọc một bài báo nói nước A "tăng vọt xuất khẩu".
- Đọc cả hai phía: báo cáo thường niên của Kimberley Process cho thấy góc nhìn của các chính phủ; báo cáo của liên minh xã hội dân sự và các tổ chức như Global Witness, Human Rights Watch cho thấy phần còn thiếu.
- Đừng đánh đồng cả một quốc gia: nhiều nước từng có kim cương xung đột như Sierra Leone, Angola nay xuất khẩu hợp pháp và kim cương là nguồn thu, nguồn việc làm quan trọng. Tẩy chay mù quáng làm hại chính người thợ mỏ hợp pháp.
- Phim và sách: phim Blood Diamond (2006) là hư cấu dựa trên bối cảnh có thật của nội chiến Sierra Leone; nên xem như một tác phẩm điện ảnh, còn sự kiện thì đối chiếu với tài liệu lịch sử và báo cáo Liên Hợp Quốc.
Câu hỏi thường gặp
Kim cương máu là gì?
Kim cương máu, hay kim cương xung đột, là kim cương thô bị các nhóm vũ trang nổi dậy dùng để tài trợ chiến tranh chống chính phủ hợp pháp. Khái niệm này nổi lên qua các cuộc nội chiến ở Angola, Sierra Leone, Liberia và Congo trong thập niên 1990. Định nghĩa chính thức của Kimberley Process chỉ bao gồm trường hợp này.
Kimberley Process ra đời năm nào?
Đàm phán bắt đầu từ cuộc họp ở thành phố Kimberley, Nam Phi, tháng 5 năm 2000. Tuyên bố Interlaken được ký tháng 11 năm 2002 và hệ thống chứng nhận bắt đầu áp dụng từ năm 2003. Cơ chế được Liên Hợp Quốc ủng hộ qua nghị quyết của Đại hội đồng.
Giấy chứng nhận Kimberley Process có áp dụng cho kim cương đã giác không?
Không. Giấy chứng nhận chỉ đi kèm các lô kim cương thô khi xuất nhập khẩu giữa các thành viên. Khi đá đã được giác và gắn lên trang sức, chỉ còn cam kết bằng chữ trên hoá đơn theo hệ thống bảo đảm của ngành, không có giấy riêng cho từng viên.
Vì sao Kimberley Process bị chỉ trích?
Chủ yếu vì định nghĩa hẹp: chỉ tính kim cương tài trợ phe nổi dậy, bỏ ngoài bạo lực do lực lượng nhà nước, lao động trẻ em và môi trường. Ngoài ra, chứng nhận theo nước chứ không theo mỏ, và quyết định cần đồng thuận nên khó cải cách. Global Witness rút khỏi cơ chế năm 2011 vì những lý do này.
Kim cương nuôi cấy có liên quan Kimberley Process không?
Kimberley Process được lập ra cho kim cương thô tự nhiên khai thác từ mỏ. Kim cương nuôi cấy trong phòng thí nghiệm không đi qua mỏ nên không thuộc phạm vi cơ chế, nhưng nó có những câu hỏi riêng về năng lượng và minh bạch nguồn gốc.
