Trong đãi vàng thủ công, thuỷ ngân được trộn vào bùn quặng để "bắt" các hạt vàng li ti thành một cục hỗn hống, rồi đem đốt cho thuỷ ngân bay hơi, còn lại vàng. Cách làm rẻ và nhanh này biến khai thác vàng thủ công thành nguồn phát thải thuỷ ngân do con người lớn nhất thế giới. Công ước Minamata về thuỷ ngân, có hiệu lực từ năm 2017, dành riêng một điều khoản cho chuyện này. Với người yêu đá quý, đây là phần ít được kể của chuỗi trang sức, nơi viên đá và chiếc nhẫn vàng thường đi chung một đường.
Vì sao thợ vàng dùng thuỷ ngân
Thuỷ ngân có một tính chất đặc biệt: nó hoà tan được vàng ở nhiệt độ thường, tạo thành hỗn hống (amalgam), một khối nhão màu xám bạc. Vàng trong nhiều mỏ thủ công ở dạng hạt rất nhỏ, mắt thường không thấy, trôi theo nước khi đãi bằng máng. Thuỷ ngân "nhặt" giúp những hạt ấy.
Quy trình phổ biến:
- Nghiền quặng hoặc lấy cát sỏi sa khoáng.
- Đãi bằng máng, chảo để thu phần cát nặng giàu vàng (tinh quặng).
- Trộn thuỷ ngân với tinh quặng, thường bằng tay trong chậu nước.
- Vắt hỗn hống qua vải để tách thuỷ ngân thừa.
- Đốt hỗn hống bằng đèn khò hay bếp than: thuỷ ngân bốc hơi, còn lại vàng xốp.
Bước 3 và bước 5 là chỗ nguy hiểm nhất. Ở bước 3, thuỷ ngân thừa trôi theo nước thải xuống suối. Ở bước 5, hơi thuỷ ngân bay thẳng vào phổi người đốt, người đứng cạnh, và bám vào nhà cửa nếu đốt ngay trong khu dân cư. Thói quen tệ nhất là hỗn hống toàn bộ quặng: đổ thuỷ ngân vào cả khối quặng chưa tuyển, lượng thuỷ ngân thất thoát lớn hơn nhiều so với chỉ hỗn hống phần tinh quặng.
Lớn tới mức nào
Theo Đánh giá thuỷ ngân toàn cầu năm 2018 của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), khai thác vàng thủ công và quy mô nhỏ chiếm khoảng 38% lượng thuỷ ngân do con người phát thải vào không khí, lớn hơn cả đốt than. Ngoài phần bay vào không khí, một lượng lớn thuỷ ngân còn đổ trực tiếp xuống đất và nước.
Tổ chức Y tế Thế giới xếp thuỷ ngân vào nhóm mười hoá chất đáng lo ngại hàng đầu với sức khoẻ cộng đồng. Hơi thuỷ ngân kim loại khi hít vào gây tổn thương thần kinh, thận; triệu chứng gồm run tay, mất ngủ, dễ cáu, giảm trí nhớ. Khi xuống sông suối, vi sinh vật chuyển một phần thuỷ ngân thành methyl thuỷ ngân, dạng tích luỹ dần qua chuỗi thức ăn và nồng độ cao nhất ở cá ăn thịt. Người ở hạ lưu, kể cả không bao giờ ra mỏ, có thể bị phơi nhiễm qua bữa cá.
Bài học Minamata
Công ước mang tên vịnh Minamata ở tỉnh Kumamoto, Nhật Bản. Nước thải của một nhà máy hoá chất ở đây chứa methyl thuỷ ngân đổ ra vịnh trong nhiều năm. Năm 1956, một căn bệnh thần kinh lạ ở cư dân ven vịnh được chính thức ghi nhận, sau này gọi là bệnh Minamata: tê bì tay chân, rối loạn vận động, tổn thương thị giác, thính giác, nặng thì tử vong; trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm độc bị dị tật bẩm sinh. Nguồn bệnh là cá và hải sản trong vịnh.
Minamata không phải mỏ vàng, nhưng nó cho thấy rõ cơ chế: thuỷ ngân đổ xuống nước, thành methyl thuỷ ngân, vào cá, vào người. Chính vì vậy khi thế giới đàm phán một công ước về thuỷ ngân, cái tên này được chọn.
Công ước Minamata quy định gì về đãi vàng
Công ước Minamata được thông qua tháng 10 năm 2013 tại hội nghị ngoại giao ở Kumamoto và có hiệu lực ngày 16 tháng 8 năm 2017. Công ước điều chỉnh cả vòng đời thuỷ ngân: khai thác mỏ thuỷ ngân, buôn bán, sản phẩm chứa thuỷ ngân (nhiệt kế, đèn, pin…), phát thải công nghiệp, chất thải.
Với khai thác vàng thủ công, công ước không cấm hẳn, vì cấm đột ngột sẽ đẩy hàng triệu người vào thế bí và chợ đen. Thay vào đó, Điều 7 và Phụ lục C yêu cầu:
- Nước thành viên có hoạt động đãi vàng thủ công dùng thuỷ ngân ở mức không nhỏ phải lập kế hoạch hành động quốc gia để giảm và nếu có thể thì loại bỏ thuỷ ngân.
- Kế hoạch phải nhắm xoá bỏ bốn thói quen tệ nhất: hỗn hống toàn bộ quặng; đốt hỗn hống ngoài trời không che chắn; đốt hỗn hống trong khu dân cư; dùng xyanua hoà tách trên đất đá đã có thuỷ ngân mà không loại thuỷ ngân trước.
- Có chiến lược chính thức hoá ngành, y tế công cộng, bảo vệ nhóm dễ tổn thương như trẻ em và phụ nữ mang thai, và hạn chế buôn bán thuỷ ngân cho mục đích này.
Việt Nam là thành viên của Công ước Minamata.
Có cách nào đãi vàng ít thuỷ ngân hơn
| Cách làm | Nguyên lý | Lợi ích | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Tuyển trọng lực tốt hơn (máng có thảm, bàn đãi lắc, máy ly tâm nhỏ) | Vàng nặng gấp nhiều lần cát, tách bằng nước và chuyển động | Giảm hoặc bỏ hẳn thuỷ ngân nếu vàng không quá mịn | Cần vốn mua thiết bị, cần học cách vận hành |
| Chỉ hỗn hống phần tinh quặng | Dùng thuỷ ngân trên lượng nhỏ đã tuyển, không trên cả khối quặng | Giảm mạnh lượng thuỷ ngân thất thoát | Vẫn dùng thuỷ ngân |
| Nồi chưng cất kín (retort) | Đốt hỗn hống trong bình kín, hơi thuỷ ngân ngưng lại và thu hồi | Người đốt ít hít hơi; dùng lại được thuỷ ngân | Thợ ngại vì lâu hơn, vàng ra màu khác, sợ bị lấy mất vàng |
| Nấu chảy trực tiếp với hàn the (borax) | Hàn the làm chất trợ dung, hạ nhiệt độ nóng chảy để tách vàng khỏi tinh quặng | Không cần thuỷ ngân | Cần tinh quặng đủ giàu, cần học kỹ thuật |
Kinh nghiệm của các chương trình quốc tế, như chương trình planetGOLD do Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF) tài trợ, cho thấy kỹ thuật không phải trở ngại lớn nhất. Trở ngại là vốn, là thói quen, là chuyện thuỷ ngân rẻ và dễ mua, còn thợ thì cần vàng ngay hôm nay. Vì vậy các dự án thường đi kèm hỗ trợ tài chính, chính thức hoá và đầu ra cho vàng không thuỷ ngân.
Đá quý thì liên quan gì
Bản thân việc đãi ruby, sapphire hay spinel không dùng thuỷ ngân: đá quý được tách bằng tỷ trọng và mắt. Nhưng có ba sợi dây nối:
- Cùng vùng, cùng người: ở nhiều nước nhiệt đới, sa khoáng vàng và sa khoáng đá quý nằm trong cùng hệ thống suối. Một cơn sốt đá có thể kéo theo đãi vàng, và ngược lại.
- Cùng món trang sức: một chiếc nhẫn ruby gồm viên đá và phần kim loại. Hỏi về nguồn gốc viên đá mà bỏ qua vàng là mới nhìn nửa chuỗi.
- Cùng con suối: thuỷ ngân từ bãi đãi vàng thượng nguồn chảy qua cả khu dân cư và bãi đãi đá quý hạ nguồn.
Góc nhìn hôm nay
- Đọc thêm: trang chính thức của Công ước Minamata có văn bản công ước và kế hoạch hành động quốc gia các nước đã nộp. UNEP có bộ Đánh giá thuỷ ngân toàn cầu.
- Ở nhà: thuỷ ngân không chỉ ở mỏ. Nhiệt kế thuỷ ngân vỡ, bóng đèn huỳnh quang vỡ cần được dọn đúng cách và không đổ xuống cống.
- Tuyệt đối không tự thử: đốt hỗn hống, nấu vàng bằng thuỷ ngân là việc độc hại, không có "liều nhỏ an toàn" trong không gian kín.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đãi vàng phải dùng thuỷ ngân?
Thuỷ ngân hoà tan vàng thành hỗn hống, giúp gom những hạt vàng quá nhỏ để đãi bằng nước. Sau đó người ta đốt hỗn hống để thuỷ ngân bay hơi, còn lại vàng. Cách này rẻ và nhanh nên phổ biến, dù vẫn có những phương pháp tuyển trọng lực không cần thuỷ ngân.
Công ước Minamata là gì?
Là công ước quốc tế nhằm bảo vệ sức khoẻ con người và môi trường khỏi thuỷ ngân, thông qua năm 2013 ở Kumamoto, Nhật Bản và có hiệu lực từ ngày 16 tháng 8 năm 2017. Công ước kiểm soát khai thác, buôn bán, sản phẩm chứa thuỷ ngân và phát thải. Tên gọi lấy từ thảm hoạ nhiễm độc ở vịnh Minamata.
Bệnh Minamata là gì?
Là bệnh nhiễm độc thần kinh do methyl thuỷ ngân, được chính thức ghi nhận năm 1956 ở vùng vịnh Minamata, Nhật Bản. Người bệnh nhiễm độc qua ăn cá và hải sản nhiễm methyl thuỷ ngân từ nước thải một nhà máy hoá chất. Triệu chứng gồm tê bì, rối loạn vận động, tổn thương thị giác và thính giác.
Đãi vàng thủ công phát thải bao nhiêu thuỷ ngân?
Theo Đánh giá thuỷ ngân toàn cầu năm 2018 của UNEP, khai thác vàng thủ công và quy mô nhỏ chiếm khoảng 38% phát thải thuỷ ngân do con người vào không khí, là nguồn lớn nhất. Lượng đổ trực tiếp xuống đất và nước cũng rất lớn.
Đãi đá quý có dùng thuỷ ngân không?
Không. Ruby, sapphire, spinel được tách khỏi sỏi bằng tỷ trọng và chọn bằng mắt. Thuỷ ngân chỉ dùng để gom vàng. Tuy vậy, ở nhiều vùng đá quý và vàng nằm chung hệ thống suối nên người đãi đá vẫn có thể bị ảnh hưởng.
