Lao động trẻ em trong mỏ: ILO định nghĩa thế nào và vì sao vẫn tồn tại

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), làm việc trong mỏ và mỏ đá là một trong những dạng lao động nguy hiểm, thuộc nhóm "hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất" mà mọi quốc gia thành viên đã cam kết xoá bỏ. Trẻ dưới 18 tuổi không được làm công việc dưới lòng đất, trong hầm hẹp hay khuân vác nặng. Vậy mà ở một số vùng mỏ thủ công khai thác vàng, đá quý, mica, coban, trẻ em vẫn đang sàng sỏi, đập đá và chui xuống những hố đào chật hẹp.

Lao động trẻ em là gì, theo cách ILO định nghĩa

Không phải mọi việc trẻ làm đều là "lao động trẻ em". Một em bé phụ cha mẹ quét sân, trông em hay làm việc nhẹ ngoài giờ học không bị coi là lao động trẻ em. ILO dùng khái niệm này cho những công việc tước đi tuổi thơ, tiềm năng và phẩm giá của trẻ, gây hại cho sức khoẻ, thể chất hay tinh thần, hoặc cản trở việc học.

Hai công ước nền tảng:

Năm 2020, Công ước 182 trở thành công ước đầu tiên trong lịch sử ILO được tất cả các quốc gia thành viên phê chuẩn. Khuyến nghị số 190 đi kèm công ước nêu rõ những loại việc cần được xem là nguy hiểm, trong đó có việc dưới lòng đất, dưới nước, ở độ cao nguy hiểm hoặc trong không gian hẹp, việc khuân vác nặng và việc tiếp xúc chất độc hại. Gần như mọi công đoạn của một mỏ thủ công đều rơi vào danh sách này.

Bao nhiêu trẻ em đang phải lao động

Theo báo cáo ước tính toàn cầu chung của ILO và UNICEF công bố năm 2025, khoảng 138 triệu trẻ em trên thế giới đang ở trong tình trạng lao động trẻ em vào năm 2024, trong đó khoảng 54 triệu em làm công việc nguy hiểm. Con số đã giảm so với ước tính năm 2020 (khoảng 160 triệu), nhưng mục tiêu xoá bỏ lao động trẻ em vào năm 2025 mà cộng đồng quốc tế đặt ra đã không đạt được.

Phần lớn lao động trẻ em nằm trong nông nghiệp, không phải trong mỏ. Riêng với mỏ và mỏ đá, ILO từng ước tính khoảng một triệu trẻ em làm việc trong khai thác thủ công quy mô nhỏ. Đó là con số cũ, từ giữa thập niên 2000, và rất khó cập nhật vì mỏ thủ công hầu hết không được ghi chép. Nên đọc nó như một chỉ dấu về quy mô, không phải phép đếm chính xác.

Trẻ em làm gì ở mỏ

Các báo cáo của ILO và nhiều tổ chức phi chính phủ mô tả những công việc lặp lại ở các vùng mỏ khác nhau:

• Sàng, đãi, rửa sỏi: đứng ngâm chân trong nước nhiều giờ, cúi lưng lắc sàng.
• Đập đá, nhặt đá: dùng búa đập quặng thành hạt nhỏ, nhặt đá màu, nhặt mảnh mica từ đất thải.
• Khuân vác: gánh đất, quặng, nước, vượt sức của một cơ thể đang lớn.
• Chui xuống hầm hẹp: ở một số nơi, trẻ được dùng vì nhỏ người, lọt vừa những lối đào mà người lớn không chui được. Đây là việc nguy hiểm nhất.
• Tiếp xúc hoá chất: ở vùng đãi vàng, trẻ có mặt khi người lớn trộn và đốt hỗn hống thuỷ ngân.
• Việc phục vụ quanh mỏ: nấu ăn, bán hàng, trông em cho cha mẹ đi đào. Bề ngoài nhẹ nhàng nhưng vẫn khiến trẻ bỏ học và sống trong môi trường nguy hiểm.

Cái giá với sức khoẻ

Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ. Xương, phổi, hệ thần kinh đang phát triển nhạy cảm hơn với cùng một mức nguy hiểm:

• Bụi silic từ đập và khoan đá gây tổn thương phổi lâu dài.
• Thuỷ ngân tác động mạnh hơn lên hệ thần kinh đang phát triển.
• Khuân vác nặng làm tổn thương cột sống, khớp.
• Sập vách, ngã xuống hố, đuối nước ở hố bỏ hoang.
• Mất cơ hội đi học, kéo theo vòng nghèo sang thế hệ sau.

Vì sao trẻ em vẫn ra mỏ

Không có câu trả lời đơn giản kiểu "cha mẹ vô trách nhiệm". Nghiên cứu ở nhiều vùng mỏ chỉ ra một chuỗi nguyên nhân móc vào nhau:

• Nghèo và thu nhập bấp bênh: mỗi đôi tay thêm là một chút thu nhập thêm.
• Không có trường gần, hoặc trường có nhưng tốn chi phí, chất lượng thấp, khiến đi học có vẻ không đáng.
• Cơn sốt mỏ: cả gia đình di cư theo mỏ, trẻ mất chỗ học cũ.
• Không có nơi gửi trẻ: cha mẹ mang con theo ra mỏ, rồi dần dần con cũng làm.
• Nợ với người cho vay hoặc người mua đá.

Cách tiếp cận: vì sao tẩy chay không đủ

Phản ứng đầu tiên của nhiều người tiêu dùng là không mua khoáng sản "dính" lao động trẻ em. Nhưng ILO và UNICEF nhiều lần lưu ý rằng nếu chỉ rút đơn hàng, trẻ có thể bị đẩy sang công việc còn tệ hơn, kín hơn. Các chương trình có hiệu quả thường kết hợp:

• Trường học và bữa ăn ở trường gần vùng mỏ, kèm lớp học bù cho trẻ đã bỏ học.
• Hỗ trợ thu nhập cho hộ để gia đình không phụ thuộc vào sức lao động của con.
• Giám sát dựa vào cộng đồng: chính người trong làng, giáo viên, cán bộ địa phương theo dõi và đưa trẻ trở lại lớp.
• Chính thức hoá mỏ: thợ có giấy phép, có hợp tác xã thì dễ đặt quy tắc không dùng lao động trẻ em.
• Thẩm định chuỗi cung ứng: doanh nghiệp mua khoáng sản phải xác định rủi ro và cùng xử lý với nhà cung cấp, theo hướng dẫn của OECD, thay vì chỉ cắt hợp đồng.

Ở Việt Nam, pháp luật nói gì

Bộ luật Lao động Việt Nam đặt nhiều quy định riêng cho người lao động chưa thành niên (dưới 18 tuổi), trong đó cấm sử dụng các em làm công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm và làm việc ở những nơi như dưới lòng đất, trong hầm lò. Việt Nam là thành viên của cả Công ước 138 và Công ước 182. Khai thác khoáng sản lại phải có giấy phép theo Luật Địa chất và Khoáng sản, nên một hố đào có trẻ em làm việc thường vi phạm cùng lúc nhiều luật.

Góc nhìn hôm nay

• Ngày Thế giới phòng chống lao động trẻ em là 12 tháng 6, do ILO khởi xướng từ năm 2002. Các báo cáo mới thường được công bố quanh ngày này.
• Đọc báo cáo gốc: trang của ILO và UNICEF có bản tóm tắt ước tính toàn cầu, phân theo ngành, độ tuổi, giới tính. Đọc bản gốc giúp tránh những con số bị cắt xén trên mạng.
• Với người làm nghề kim hoàn, đá quý: câu hỏi "đá này đi qua những ai" là câu hỏi nghề nghiệp, không chỉ là đạo đức. Ghi chép nguồn hàng là bước đầu tiên.