Phục hồi môi trường sau khai thác đá quý là đưa vùng đất bị đào xới trở lại trạng thái an toàn, ổn định và dùng được: lấp hố, trả lại lớp đất mặt, chặn xói lở, làm trong lại dòng suối và trồng cây. Việc này làm tốt nhất khi được tính từ trước nhát cuốc đầu tiên, chứ không phải khi mỏ đã cạn. Ở Việt Nam, dự án khai thác khoáng sản phải có phương án cải tạo, phục hồi môi trường và ký quỹ cho phần việc này theo pháp luật về bảo vệ môi trường và khoáng sản.
Mỏ đá quý để lại gì trên mặt đất
Khác mỏ than hay mỏ đồng với những moong khổng lồ, mỏ đá quý thường là hàng trăm, hàng nghìn hố nhỏ rải trên thung lũng, bãi bồi, sườn đồi. Mỗi hố không lớn, nhưng cộng lại thì cả cảnh quan bị lật tung. Những dấu vết hay gặp:
- Hố đào bỏ hoang: đọng nước mưa, thành chỗ đuối nước cho trẻ em và gia súc, chỗ muỗi sinh sản. Ở một số vùng mỏ nhiệt đới, các nghiên cứu y tế ghi nhận sốt rét tăng quanh khu đào.
- Đất mặt bị chôn vùi: đất màu mỡ ở trên bị đổ lẫn với sỏi cát, sét từ dưới sâu. Khi lấp lại tuỳ tiện, lớp đất nghèo nằm trên, cây khó mọc.
- Suối đục: rửa sỏi ngay dưới suối làm bùn sét trôi xuống hạ lưu, phủ lấp đáy suối, ảnh hưởng cá, tôm và ruộng dùng nước tưới.
- Bờ suối sạt lở: đào sát chân bờ để lấy lớp sỏi chứa đá làm bờ mất chân, sạt khi lũ về.
- Bãi thải: ở mỏ cơ giới, đất đá thải chất thành đống cao. Nếu không được san gạt, đầm chặt và trồng cây, chúng có thể sạt trượt.
- Rừng bị phá để mở lối và làm lán trại khi cơn sốt kéo người tới.
Một ví dụ cực đoan về rủi ro bãi thải là vùng ngọc jadeite Hpakant ở miền bắc Myanmar, nơi những đống đất đá thải khổng lồ nhiều lần sạt lở; vụ sạt tháng 7 năm 2020 làm hơn 170 người thiệt mạng, theo các hãng tin quốc tế.
Nguyên tắc: tính đường đóng mỏ trước khi mở mỏ
Trong ngành mỏ hiện đại, đóng cửa mỏ và phục hồi là một phần của thiết kế mỏ ngay từ đầu. Lý do rất thực tế: phục hồi song song trong lúc khai thác rẻ hơn nhiều so với xử lý một bãi hoang sau nhiều năm. Với một bãi đá quý nhỏ, các nguyên tắc vẫn giữ nguyên, chỉ thu nhỏ quy mô:
- Bóc và giữ riêng đất mặt: lớp đất trên cùng, chứa mùn, hạt giống, vi sinh vật, được bóc riêng và đổ đống gọn, che chắn để khỏi trôi.
- Đổ đất đá thải theo lớp: sỏi cát đã đãi đổ lại xuống hố trước, sét sau, để trả hình dạng gần như cũ.
- Lấp hố theo từng đợt: đào xong ô này, lấp ô trước, thay vì để cả bãi mở toang.
- Trả đất mặt lên trên cùng, san cho thoải, tránh tạo rãnh xói.
- Trồng cây phủ đất: cỏ và cây họ đậu trước để giữ đất, cây bản địa sau.
- Theo dõi: kiểm tra sạt lở, độ đục của suối, tỷ lệ cây sống trong nhiều mùa mưa.
Giữ cho suối trong
Với mỏ sa khoáng, nước là chuyện lớn nhất. Một số biện pháp đơn giản mà hiệu quả:
- Rửa sỏi trong hố lắng riêng, không rửa trực tiếp dưới lòng suối. Nước đục chảy qua một hoặc nhiều hố lắng nối tiếp để bùn sét lắng xuống trước khi nước về suối.
- Tuần hoàn nước: dùng lại nước từ hố lắng cuối để rửa tiếp, giảm lượng nước lấy từ suối.
- Chừa hành lang ven suối: không đào sát bờ, giữ dải cây ven suối làm "màng lọc" tự nhiên.
- Ngừng rửa khi có lũ, vì hố lắng tràn sẽ đẩy cả khối bùn xuống hạ lưu.
Bảng tác động và cách xử lý
| Tác động | Vì sao xảy ra | Cách giảm hoặc phục hồi |
|---|---|---|
| Hố đọng nước | Đào xong bỏ đi, không lấp | Lấp theo đợt; nếu giữ làm ao thì san bờ thoải, làm lối lên, rào chắn |
| Đất bạc màu | Đất mặt bị chôn dưới sỏi sét | Bóc giữ đất mặt riêng, trả lại sau cùng |
| Suối đục | Rửa sỏi dưới suối, xói từ bãi trống | Hố lắng, tuần hoàn nước, hành lang cây ven suối |
| Sạt bờ | Đào sát chân bờ suối | Chừa khoảng cách, gia cố bằng cây, rọ đá |
| Bãi thải sạt trượt | Đổ cao, dốc, không đầm | Đổ thành bậc thấp, mái thoải, rãnh thoát nước, trồng cây |
| Mất rừng | Mở đường, lán trại | Hạn chế diện tích mở, trồng lại cây bản địa |
Phục hồi để làm gì: dùng đất sau mỏ
Phục hồi không nhất thiết là trả về đúng như xưa. Nhiều nơi chọn một cách dùng đất mới phù hợp với cộng đồng:
- Ruộng, vườn: với bãi bồi sa khoáng phẳng, lấp hố và trả đất mặt có thể đưa đất về canh tác.
- Ao nuôi cá: một số hố sâu được giữ làm ao, nhưng phải san bờ thoải, kiểm tra chất lượng nước và không để thành bẫy đuối nước.
- Rừng: sườn đồi dốc nên trả về rừng để giữ đất và nước.
Ở Sri Lanka, quy định về mỏ đá quý yêu cầu hố đào được lấp lại sau khi khai thác, để ruộng lúa và vườn cây quay lại. Ở các vùng cho phép đào tìm đá giải trí tại Úc, như các bãi sapphire ở Queensland, người đào cũng phải lấp hố của mình. Hiệu quả thực tế ở mỗi nơi khác nhau, nhưng nguyên tắc "đào bao nhiêu, lấp bấy nhiêu" đã thành lệ.
Vì sao phục hồi hay bị bỏ dở
- Thợ không có quyền lâu dài với đất: người đào nay đây mai đó không có lý do bỏ công lấp hố.
- Phục hồi tốn tiền mà không ra đá: ở mỏ thủ công, mọi giờ lao động đều được tính bằng khả năng tìm thấy đá.
- Khai thác trái phép: không giấy phép thì không ký quỹ, không ai chịu trách nhiệm.
- Đào lại nhiều lần: bãi cũ bị lật lại khi có tin đồn đá mới, công phục hồi mất trắng.
Đây là lý do cơ chế ký quỹ ra đời: doanh nghiệp nộp trước một khoản tiền, chỉ lấy lại khi phục hồi đạt yêu cầu. Nếu bỏ đi, Nhà nước dùng tiền đó để phục hồi thay.
Góc nhìn hôm nay: tự quan sát một vùng mỏ
- Dùng ảnh vệ tinh theo thời gian: các công cụ bản đồ trực tuyến có ảnh lịch sử cho phép xem một bãi đào thay đổi qua nhiều năm. Hố đào sa khoáng hiện ra như những chấm nâu hoặc ao nhỏ dọc suối; nếu chúng dần xanh lại là dấu hiệu phục hồi.
- Nhìn màu nước: đi dọc một con suối vùng mỏ, so màu nước phía trên và phía dưới bãi đào là cách đơn giản nhất để biết bãi đó có xả bùn hay không.
- Đọc báo cáo: các báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự án mỏ ở Việt Nam thường được công khai tóm tắt theo quy định; đó là nơi biết dự án hứa phục hồi những gì.
Câu hỏi thường gặp
Phục hồi môi trường sau khai thác mỏ là gì?
Là các việc đưa vùng đất đã khai thác về trạng thái an toàn, ổn định và sử dụng được: lấp hố, trả đất mặt, chống xói lở, làm sạch nước và trồng cây. Kết quả có thể là ruộng, rừng hoặc ao, tuỳ điều kiện và nhu cầu cộng đồng. Việc này nên được lập kế hoạch từ trước khi mở mỏ.
Ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường là gì?
Là khoản tiền tổ chức khai thác khoáng sản phải nộp trước để bảo đảm thực hiện việc cải tạo, phục hồi môi trường. Nếu doanh nghiệp làm đạt yêu cầu thì được hoàn lại; nếu bỏ dở, cơ quan nhà nước dùng khoản này để phục hồi thay. Việt Nam áp dụng cơ chế này với dự án khai thác khoáng sản.
Vì sao suối gần mỏ đá quý thường đục?
Vì người đào rửa sỏi ngay dưới suối hoặc để bãi đất trống bị mưa xói, đưa bùn sét xuống hạ lưu. Dùng hố lắng, tuần hoàn nước và giữ dải cây ven suối có thể giảm mạnh tình trạng này.
Hố đào bỏ hoang nguy hiểm thế nào?
Hố đọng nước có thể gây đuối nước cho trẻ em và gia súc, là nơi muỗi sinh sản, và vách hố có thể sạt bất ngờ. Hố cần được lấp lại hoặc, nếu giữ làm ao, phải san bờ thoải và rào chắn.
Đất sau khai thác có trồng trọt lại được không?
Có thể, nếu lớp đất mặt được bóc giữ riêng và trả lại sau cùng. Khi đất mặt bị chôn dưới sỏi và sét, cây rất khó mọc và phải cải tạo lâu dài. Vì vậy giữ đất mặt là bước quan trọng nhất của phục hồi.
