Nghề thợ giác đá: từ Antwerp, Surat, Jaipur đến xưởng đá Việt Nam

Nghề giác đá trên thế giới tập trung ở vài trung tâm có truyền thống hàng trăm năm: Antwerp (Bỉ) với kim cương và giao dịch đá thô, Surat (Ấn Độ) nơi phần lớn kim cương thế giới được cắt mài, Jaipur (Ấn Độ) với đá màu và ngọc lục bảo, Idar-Oberstein (Đức) với mã não và đá màu, Chanthaburi và Bangkok (Thái Lan) với ruby, sapphire. Ở Việt Nam, nghề chế tác đá quý gắn với các vùng mỏ như Lục Yên, Quỳ Châu và chủ yếu là đá màu, cabochon, tranh đá quý, chứ chưa phải trung tâm giác kim cương.

Antwerp: thành phố của kim cương

Antwerp gắn với kim cương từ cuối thời Trung cổ, khi thương mại đá quý ở vùng Flanders (Bruges rồi Antwerp) phát triển. Qua nhiều thế kỷ, thành phố trở thành nơi tụ hội thợ giác, nhà buôn và các sàn giao dịch kim cương. Khu phố kim cương gần ga trung tâm Antwerp là một trong những nơi giao dịch kim cương thô và kim cương thành phẩm lớn nhất thế giới; nhiều nguồn ước phần lớn kim cương thô của thế giới từng qua tay nơi này.

Từ thế kỷ 20, việc cắt mài kim cương số lượng lớn dần chuyển sang nơi có chi phí lao động thấp hơn. Xưởng ở Antwerp ngày nay nổi tiếng với những viên lớn, phức tạp, kiểu giác đặc biệt và công nghệ, cùng vai trò trung tâm giao dịch. Marcel Tolkowsky, người đặt nền cho kiểu giác brilliant hiện đại năm 1919, xuất thân từ một gia đình nghề kim cương ở đây.

Surat và Mumbai: công xưởng kim cương của thế giới

Ấn Độ là nơi khai thác kim cương sớm nhất được biết đến, với các mỏ vùng Golconda nổi tiếng nhiều thế kỷ trước khi kim cương được tìm thấy ở Brazil và châu Phi. Đến nửa sau thế kỷ 20, Ấn Độ quay lại vị trí trung tâm theo một cách khác: cắt mài. Thành phố Surat ở bang Gujarat trở thành nơi xử lý một tỷ lệ rất lớn kim cương thế giới, thường được dẫn chung là khoảng chín trên mười viên, nhất là những viên nhỏ.

Mô hình ở Surat là nhiều xưởng lớn nhỏ, chia công đoạn rõ: người lên kế hoạch cắt bằng máy quét và phần mềm, người cưa laser, người tiện tròn, người giác mặt đáy, người giác mặt trên, người đánh bóng. Mumbai là trung tâm giao dịch với sàn kim cương lớn. Ngành này nuôi sống rất nhiều lao động, và cũng chịu tác động mạnh mỗi khi thị trường kim cương thế giới biến động.

Jaipur: đá màu, ngọc lục bảo và tay nghề truyền đời

Nếu Surat là kim cương thì Jaipur ở bang Rajasthan là thủ phủ đá màu của Ấn Độ. Truyền thống kim hoàn và chế tác đá ở đây gắn với triều đình Rajput, và ngày nay Jaipur nổi tiếng nhất về ngọc lục bảo: đá thô từ Colombia, Zambia, Brazil… được đưa về cắt mài. Ngoài ra còn ruby, sapphire, garnet, đá bán quý đủ loại, cùng nghề khắc hạt, mài cườm, mài cabochon.

Nghề ở Jaipur nhiều nơi vẫn mang tính gia đình, truyền nghề từ cha sang con, với những xưởng nhỏ trong phố cổ. Bên cạnh đó là các trường đào tạo ngọc học và chế tác đá. Cảnh thợ ngồi bệt bên bánh mài nhỏ, tay quay hoặc mô tơ, là hình ảnh quen thuộc của phố đá Jaipur.

Idar-Oberstein, Chanthaburi và những trung tâm khác

Idar-Oberstein có truyền thống mài mã não từ những mỏ địa phương. Khi mỏ cạn dần, vào thế kỷ 19, những người di cư từ vùng này tìm thấy mã não ở miền nam Brazil, và đá thô được chở về Đức mài. Ngày nay thị trấn có bảo tàng đá quý và trường dạy chế tác, nổi tiếng với các thợ giác nghệ thuật.

Chanthaburi ở miền đông Thái Lan có mỏ ruby, sapphire riêng, rồi trở thành nơi mua bán, xử lý nhiệt và chế tác corundum từ khắp châu Á và châu Phi, với chợ đá cuối tuần nổi tiếng. Ở Sri Lanka, nghề giác sapphire truyền thống từng dùng bánh mài quay bằng cung kéo tay, cho ra những viên giác giữ trọng lượng gọi là native cut.

Nghề chế tác đá quý ở Việt Nam

Việt Nam có các vùng đá quý được biết đến từ cuối thế kỷ 20: Lục Yên (nay thuộc tỉnh Lào Cai) với ruby, spinel; Quỳ Châu (Nghệ An) với ruby, sapphire; Tây Nguyên và Nam Trung Bộ với sapphire, zircon, peridot. Nghề chế tác hình thành quanh các vùng mỏ và ở các đô thị lớn, với vài nét chính:

• Đá màu và cabochon là chính: ruby, spinel, sapphire địa phương được mài cabochon hoặc giác đơn giản. Nhiều thợ học nghề qua kèm cặp, chuyển dần từ mài vòm sang giác.
• Tranh đá quý: một sản phẩm khá đặc trưng, dùng đá vụn và bột đá nhiều màu ghép thành tranh. Nghề này tận dụng phần đá không đủ tiêu chuẩn giác.
• Tượng, đồ mỹ nghệ từ đá: chế tác từ khối đá lớn chất lượng thấp hơn, gần với nghề chạm khắc.
• Giác kim cương công nghiệp không phải thế mạnh; kim cương trên thị trường chủ yếu được cắt mài ở nước ngoài.

Thực tế, nhiều viên đá thô đẹp từ mỏ Việt Nam từng được bán ra nước ngoài và giác ở Thái Lan hay nơi khác. Nâng tay nghề giác trong nước để giữ phần giá trị gia tăng là vấn đề được nhắc đến nhiều trong ngành, nhưng cần đào tạo bài bản và xưởng đạt chuẩn an toàn.

Làm thợ giác: tay nghề, đôi mắt và lá phổi

Ở mọi trung tâm, một thợ giác giỏi cần vài thứ giống nhau: kiên nhẫn làm việc tỉ mỉ hàng giờ; con mắt đọc màu, bao thể và hướng tinh thể; hiểu quang học đủ để chọn góc; và đôi tay vững. Học nghề thường mất nhiều năm kèm cặp tại xưởng; các trường ngọc học dạy thêm kiến thức đá và xử lý đá.

Mặt trái của nghề cũng giống nhau ở nhiều nơi: ngồi lâu gây đau lưng, cổ, mỏi mắt; bụi đá ở xưởng thiếu mài ướt và hút bụi gây bệnh phổi; ở những xưởng nhỏ không chính thức, các điều kiện lao động không phải lúc nào cũng được bảo đảm. Nhiều nghiên cứu y tế lao động đã ghi nhận bệnh bụi phổi silic ở thợ mài mã não tại Khambhat (bang Gujarat, Ấn Độ), một làng nghề mài mã não lâu đời, nơi phần lớn việc mài từng làm khô trong nhà. Một xưởng tử tế, dù lớn hay nhỏ, là xưởng có nước, có hút bụi, có khẩu trang đạt chuẩn và có khám sức khỏe định kỳ cho thợ.

Góc nhìn hôm nay: nơi có thể xem nghề tận mắt

• Bảo tàng Kim cương Antwerp (DIVA) giới thiệu lịch sử nghề kim hoàn và kim cương của thành phố.
• Bảo tàng Đá quý Đức ở Idar-Oberstein trưng bày đá màu và các tác phẩm giác nghệ thuật.
• Chợ đá Chanthaburi cho thấy cảnh mua bán, soi đá của giới buôn corundum.
• Ở Việt Nam: Bảo tàng Địa chất ở Hà Nội có trưng bày đá quý và khoáng vật; khu chợ đá ở Lục Yên là nơi thấy cảnh mua bán đá thô của người địa phương.

Khi đến các xưởng, hãy chú ý cách thợ xử lý nước và bụi: đó là thước đo nhanh nhất cho một nơi làm nghề có trách nhiệm.