Cabochon là kiểu mài đá thành mặt vòm cong trơn, đáy phẳng hoặc hơi lồi, không có mặt giác nào. Kiểu mài này dành cho đá đục hoặc bán trong như ngọc, mã não, opal, turquoise, và bắt buộc với đá có hiệu ứng sao sáu cánh hay mắt mèo, vì các hiệu ứng ấy chỉ hiện ra trên mặt cong. Đây là kiểu chế tác đá quý cổ nhất và cũng là kiểu người mới vào nghề thường học đầu tiên.
Vì sao đá đục không giác mà mài vòm
Giác đá dựa vào việc ánh sáng đi vào trong viên đá, dội trên các mặt đáy rồi bật ra. Với đá đục như ngọc nephrite, turquoise, mã não vân, ánh sáng không đi sâu vào được, nên các mặt giác chẳng có gì để dội. Thứ đáng xem ở những viên đá này là màu, vân và ánh bề mặt. Một mặt vòm trơn bóng làm việc đó tốt nhất: nó như một thấu kính nhỏ phóng màu lên, và phản chiếu ánh đèn thành một vệt sáng mềm chạy theo mặt cong.
Cabochon cũng bền hơn. Không có cạnh sắc, không có đỉnh nhọn nên ít sứt mẻ khi va chạm. Đó là lý do đá mềm như turquoise, malachite, opal hay được mài vòm để đeo hằng ngày.
Ngay cả đá trong suốt đôi khi cũng được mài cabochon: khi viên đá có quá nhiều bao thể hoặc vết nứt để giác cho sáng, mài vòm sẽ giữ màu và che bớt khuyết điểm. Nhiều viên ruby, ngọc lục bảo chất lượng trung bình đi theo hướng này.
Các dáng cabochon thường gặp
| Dáng | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|
| Vòm đơn, đáy phẳng | Mặt trên cong, mặt dưới phẳng; dễ gắn ổ | Phần lớn đá đục: ngọc, mã não, jasper, turquoise |
| Vòm cao | Mặt cong dốc, viên đá dày | Đá sao, mắt mèo, cần mặt cong rõ để dải sáng sắc nét |
| Vòm thấp | Mặt cong thoải, viên đá mỏng | Opal lớp mỏng, đá có vân đẹp trải rộng |
| Vòm kép | Cả hai mặt đều cong | Đá trong mà muốn ánh sáng đi xuyên, như thạch anh, moonstone |
| Vòm lõm đáy (hollow) | Đáy khoét lõm cho mỏng lại | Đá màu quá đậm như garnet almandine sẫm, khoét đáy để màu sáng lên |
Về đường viền, dáng phổ biến là oval, tròn, giọt nước, chữ nhật bo góc. Kích thước oval thường theo các tỷ lệ chuẩn để vừa ổ nhẫn làm sẵn, nên thợ hay dùng thước dưỡng (template) có lỗ sẵn các cỡ để vạch viền lên đá.
Quy trình mài một viên cabochon
Chọn mặt và vạch viền
Từ tấm đá đã cắt lát (thường dày vài milimét), thợ soi để chọn vùng màu, vân đẹp nhất, tránh vết nứt. Đặt thước dưỡng lên, vạch viền bằng bút kim loại nhôm hoặc đồng: vết vạch kim loại không bị nước rửa trôi như bút mực.
Cắt thô và gắn que
Cắt bớt phần thừa ngoài viền bằng cưa nhỏ, rồi mài tới sát đường vạch. Viên đá được gắn lên que gỗ hoặc que kim loại (dop) bằng sáp nóng chảy, để tay cầm que mà mài cho đều, không chạm tay vào đĩa quay.
Mài vát và tạo vòm
Thợ mài một vát nghiêng quanh viền trước, khoảng 10–15° so với phương thẳng đứng, để tạo gờ cho ổ nhẫn giữ đá. Sau đó vừa xoay que vừa lăn viên đá trên đĩa, mài dần từ viền vào đỉnh thành mặt vòm. Bí quyết là không bao giờ để viên đá đứng yên một chỗ: đứng yên là mài ra mặt phẳng, nhìn như vết lõm trên vòm.
Làm mịn qua nhiều cấp hạt
Từ đĩa hạt thô tạo dáng, viên đá đi qua các đĩa hoặc giấy nhám hạt mịn dần. Mỗi cấp phải xóa hết vết xước của cấp trước rồi mới lên cấp sau. Bỏ qua một cấp là vết xước sâu còn lại, đến lúc đánh bóng mới hiện ra dưới ánh đèn.
Đánh bóng
Bước cuối dùng bột đánh bóng trên nỉ, da hoặc đĩa mềm. Mỗi loại đá hợp một loại bột: oxit xeri cho thạch anh và mã não, oxit thiếc, oxit nhôm hoặc bột kim cương rất mịn cho đá cứng hơn. Cuối cùng hơ que cho sáp mềm, tách đá ra, lau sạch sáp.
Toàn bộ quá trình mài nên làm ướt: nước làm mát đá và giữ bụi đá không bay lên. Phần lớn đá mài cabochon phổ biến (mã não, jasper, thạch anh mắt hổ, chalcedony) là silic tinh thể, bụi của chúng gây bệnh bụi phổi silic nếu hít lâu ngày.
Sao sáu cánh và mắt mèo: hiệu ứng chỉ cabochon mới có
Hai hiệu ứng này đều sinh ra từ bao thể dạng kim hoặc sợi rất mảnh xếp song song trong viên đá. Ánh sáng phản xạ trên các sợi đó thành một dải sáng vuông góc với hướng sợi. Mặt vòm cong gom dải sáng lại thành một đường mảnh; mặt phẳng thì dải ấy tán ra, không thấy gì.
- Mắt mèo (chatoyancy): một hệ sợi song song cho một dải sáng chạy dọc đỉnh vòm, như con ngươi mèo. Chrysoberyl mắt mèo là loại nổi tiếng nhất; thạch anh mắt hổ, tourmaline, apatite cũng có thể có. Thợ phải đặt đáy viên đá song song với hướng sợi, đỉnh vòm nằm ngay trên tâm, nếu không dải sáng lệch sang một bên.
- Sao (asterism): ở ruby, sapphire, các kim rutil xếp theo ba hướng cách nhau 60° trong mặt phẳng vuông góc với trục tinh thể, tạo ba dải sáng cắt nhau thành sao sáu cánh. Thợ phải đặt đáy vuông góc với trục c của tinh thể, lệch đi là sao bị méo, tâm sao trượt khỏi đỉnh vòm.
Với đá sao và mắt mèo, độ cao vòm quan trọng hơn bình thường. Vòm quá thấp làm dải sáng mờ, rộng; vòm vừa đủ cao cho dải sắc nét. Vì thế những viên này thường để đáy khá dày, nhìn nặng nề hơn cabochon thường.
Những cái bẫy khi mài vòm
- Lõm hạt (undercutting): đá như ngọc nephrite, jadeite, rhodonite gồm nhiều hạt hoặc sợi cứng mềm khác nhau. Phần mềm mòn nhanh hơn, bề mặt nổi vân như vỏ cam, đánh bóng mãi không mịn. Thợ khắc phục bằng cách giảm sức ép, đổi sang đĩa cứng hơn, dùng bột kim cương thay bột oxit.
- Nóng quá: mài khô hoặc ép mạnh làm đá nóng lên. Opal chứa nước, nóng là nứt chân chim. Mài ướt, nhẹ tay.
- Đá mềm, đá có lớp: opal tấm mỏng ghép trên đá mẹ, malachite có vân đồng tâm, mỗi lớp cứng khác nhau. Phải đi rất chậm, quan sát liên tục.
- Bụi độc: malachite, chrysocolla, azurite chứa đồng; bụi của chúng không nên hít hay nuốt. Mài ướt hoàn toàn và rửa tay, thay quần áo sau khi làm.
Góc nhìn hôm nay: cabochon trong đồ cổ và trong tay người học nghề
Trước khi kỹ thuật giác phát triển ở châu Âu cuối thời Trung cổ, phần lớn đá quý trên vương miện, đồ thờ và trang sức đều được mài tròn hoặc đánh bóng theo dáng tự nhiên. Nhìn các bảo vật thời Trung cổ, sẽ thấy ruby, sapphire to cỡ đầu ngón tay mài vòm, không lấp lánh nhưng màu rất sâu. Ở Ấn Độ và Sri Lanka, thói quen mài vòm cho ruby, sapphire còn kéo dài đến tận ngày nay.
Với người mới vào nghề, cabochon là trường học về đá: tay quen với cảm giác đá mềm, đá cứng, đá nứt; mắt quen đọc vân và màu. Muốn học, nên tìm câu lạc bộ khoáng vật hoặc xưởng chế tác có máy mài ướt, có hướng dẫn về bụi và bảo hộ. Không nên tự mài đá bằng máy mài cầm tay trong phòng kín: đó là cách tạo ra đúng loại bụi mịn nguy hiểm nhất cho phổi.
Câu hỏi thường gặp
Cabochon là gì?
Cabochon là kiểu mài đá thành mặt vòm cong trơn, đáy phẳng hoặc hơi lồi, không có mặt giác. Kiểu này dùng cho đá đục hoặc bán trong như ngọc, mã não, opal, turquoise. Đá có hiệu ứng sao và mắt mèo cũng phải mài cabochon.
Vì sao đá sao phải mài cabochon?
Hiệu ứng sao sinh ra từ ánh sáng phản xạ trên các kim bao thể xếp theo ba hướng trong viên đá. Mặt vòm cong gom ánh phản xạ thành các dải sáng mảnh cắt nhau thành sao sáu cánh. Trên mặt phẳng, các dải này tán rộng ra nên không nhìn thấy.
Cabochon khác đá giác thế nào?
Đá giác có nhiều mặt phẳng đặt theo góc để ánh sáng dội trong viên đá rồi bật ra, tạo độ sáng và ánh lửa. Cabochon có một mặt cong trơn, khoe màu, vân và ánh bề mặt. Cabochon cũng ít sứt mẻ hơn vì không có cạnh sắc.
Mài cabochon có độc không?
Bụi từ mã não, jasper, thạch anh và nhiều loại đá phổ biến là silic tinh thể, hít lâu ngày gây bệnh bụi phổi silic. Một số đá như malachite chứa đồng, bụi không nên hít hay nuốt. Vì vậy phải mài ướt, thông gió tốt và đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn.
Đá có vết nứt có mài cabochon được không?
Nhiều viên đá quá nhiều vết nứt hoặc bao thể để giác được mài cabochon để giữ màu và che bớt khuyết điểm. Tuy vậy vết nứt xuyên sâu vẫn có thể làm viên đá vỡ khi mài hoặc khi đeo. Thợ thường cắt bỏ vết nứt lớn trước khi tạo dáng.
