Định hướng viên đá thô: chọn trục, màu và vết nứt trước khi giác

Định hướng viên đá thô là quyết định đặt mặt bàn và trục của viên đá thành phẩm theo hướng nào trong khối đá thô, trước khi mài nhát đầu tiên. Thợ phải cân bốn thứ cùng lúc: màu đẹp nhất nhìn từ hướng nào (đá đa sắc), vùng màu nằm đâu, vết nứt và bao thể ở chỗ nào, và hình dạng khối đá cho phép giữ bao nhiêu trọng lượng. Định hướng sai thì giác đẹp đến mấy, viên đá vẫn nhạt hoặc vỡ.

Vì sao cùng một viên đá mà nhìn mỗi hướng một màu

Phần lớn khoáng vật đá quý không đẳng hướng: tinh thể của chúng có trục, và ánh sáng đi theo các hướng khác nhau bị hấp thụ khác nhau. Kết quả là viên đá đổi màu hoặc đổi độ đậm khi xoay. Hiện tượng này gọi là đa sắc (pleochroism): hai màu thì gọi là lưỡng sắc, ba màu là tam sắc.

Chỉ có khoáng vật thuộc hệ lập phương (kim cương, spinel, garnet) và vật liệu vô định hình (opal, thủy tinh) là không đa sắc. Với chúng, định hướng chủ yếu xoay quanh hình dạng và vết nứt. Với các loại còn lại, màu là bài toán lớn.

Các mô tả màu trên là xu hướng chung, mỗi viên vẫn khác. Thợ kiểm từng viên bằng mắt dưới ánh sáng trắng, hoặc bằng kính lưỡng sắc (dichroscope), dụng cụ nhỏ cho thấy hai màu đứng cạnh nhau qua một khe sáng.

Tìm trục tinh thể trên một viên đá thô

Đá thô còn dáng tinh thể thì dễ: lăng trụ sáu cạnh của tourmaline, beryl, corundum cho biết trục c chạy dọc thân lăng trụ. Những viên đá đã lăn tròn trong sa khoáng thì khó hơn. Thợ dùng vài manh mối:

• Vân trên bề mặt: corundum thô hay có các vạch song song hoặc hình tam giác trên mặt đáy tinh thể; tourmaline có rãnh dọc thân.
• Dải màu bên trong: sapphire có các dải màu xếp theo hình lục giác, nhìn thấy khi nhúng đá vào dầu và soi đèn. Hình lục giác ấy nằm trong mặt phẳng vuông góc trục c.
• Đổi màu khi xoay: xoay viên đá dưới đèn, ghi nhận hướng màu đậm nhất và nhạt nhất.
• Kính phân cực: đặt viên đá giữa hai tấm phân cực, xoay để tìm hướng sáng tối đặc trưng của trục quang. Đây là việc của thợ có kinh nghiệm hoặc nhà ngọc học.

Dải màu: đặt chỗ đậm vào đâu

Nhiều viên sapphire, amethyst, citrine có màu không đều: một dải đậm, phần còn lại nhạt hoặc gần không màu. Thợ giỏi biết rằng ánh sáng đi trong viên đá giác dội qua lại nhiều lần trước khi thoát ra, nên màu ở phần đáy, gần chóp, được "nhân" lên và trải khắp mặt bàn. Vì vậy nguyên tắc quen thuộc là:

• Đặt dải màu đậm ở phần đáy, càng gần chóp càng tốt, nằm ngang so với mặt bàn. Nhìn từ trên xuống, cả viên đá sẽ như đều màu.
• Tránh để dải màu nằm dọc, cắt viên đá thành hai nửa đậm nhạt, nhìn từ trên thấy ngay vệt sọc.
• Với amethyst có màu tập trung ở đầu tinh thể, thợ thường cắt riêng phần đầu ấy làm viên nhỏ đậm màu, thay vì giác cả khối thành viên lớn nhạt.

Cách làm này không phải để giấu khuyết điểm mà là tận dụng đúng quang học. Người xem kỹ vẫn thấy dải màu khi nhìn ngang viên đá.

Vết nứt, bao thể và hướng cát khai

Song song với màu, thợ vẽ bản đồ khuyết tật của viên đá:

• Vết nứt chạm bề mặt là thứ nguy hiểm nhất. Nếu không cắt bỏ được, ít nhất phải để nó không nằm ở mặt bàn hay sát viền, nơi chịu lực khi gắn ổ.
• Bao thể đậm (tinh thể nhỏ màu tối, đám mây) nên đẩy ra sát viền, nơi ổ nhẫn có thể che. Bao thể nằm ngay dưới mặt bàn sẽ được các mặt đáy phản chiếu thành nhiều bản, rất lộ.
• Hướng cát khai: topaz có cát khai hoàn toàn song song mặt đáy tinh thể. Không được đặt bất kỳ mặt giác nào, nhất là mặt bàn, song song với mặt cát khai, vì mài và đánh bóng mặt đó gần như không bóng được và dễ bong vảy. Thợ cố ý cho mặt bàn lệch khỏi mặt cát khai vài độ trở lên. Spodumene (kunzite) và feldspar còn khó hơn vì có hai hướng cát khai.

Trọng lượng, vẻ đẹp và lời người đặt hàng

Định hướng tốt nhất cho màu chưa chắc là định hướng giữ trọng lượng nhiều nhất. Một tinh thể ruby dẹt hình tấm có trục c vuông góc với mặt tấm: đặt mặt bàn song song mặt tấm thì vừa đúng màu vừa giữ trọng lượng. Nhưng một tinh thể tourmaline thon dài, trục c chạy dọc thân, nếu muốn mặt bàn vuông góc trục c thì chỉ giác được viên nhỏ từ mặt cắt ngang; đặt mặt bàn song song thân thì được viên dài, nặng hơn nhiều, đổi lại màu khác.

Thợ chuyên nghiệp thường ước tính vài phương án, ghi lại trọng lượng dự kiến và màu kỳ vọng của mỗi phương án. Ngày nay máy quét ba chiều và phần mềm có thể dựng mô hình viên đá thô, thử hàng loạt kiểu giác và tính trọng lượng giữ lại. Với kim cương, đây đã là quy trình tiêu chuẩn ở các xưởng lớn. Nhưng phần mềm chưa nhìn được màu đa sắc và dải màu tốt như mắt người, nên với đá màu, quyết định cuối vẫn là của thợ, có khi bàn với chủ đá.

Góc nhìn hôm nay: tập đọc một viên đá thô

Không cần máy móc để bắt đầu hiểu định hướng. Vài việc ai cũng làm được với mẫu đá của mình:

• Xoay một mẩu tourmaline hoặc iolite dưới đèn trắng: nhìn dọc thân rồi nhìn ngang, sẽ thấy màu đổi rõ. Đó là đa sắc bằng mắt thường.
• Nhúng một viên đá thô trong suốt vào cốc nước hoặc dầu ăn trong, soi đèn từ sau: bề mặt sần biến mất, thấy rõ dải màu và vết nứt bên trong. Thợ chuyên nghiệp dùng chất lỏng có chiết suất cao hơn, nhưng nước cũng đủ để tập.
• Xem các viên đá giác trong bảo tàng và để ý mặt bàn có đều màu không, bao thể nằm ở đâu: có thể đoán được người thợ đã định hướng thế nào.
• Tài liệu tham khảo: mục khoáng vật trên Mindat.org cho biết hệ tinh thể, đa sắc, cát khai của từng loại; tài liệu giáo dục của GIA về đa sắc và định hướng.