Giác đá là nghề mài một viên đá quý thành nhiều mặt phẳng nhỏ (gọi là mặt giác) đặt theo những góc tính trước, để ánh sáng đi vào viên đá bị dội ngược trở ra phía mắt người nhìn. Khác với mài tròn hay mài vòm, giác đá là phép hình học: mỗi mặt chỉ rộng vài milimét nhưng lệch một độ là viên đá có thể tối đi. Quy trình cơ bản gồm năm bước: xem đá thô, cắt bỏ phần hỏng, tạo phôi, giác từng nửa viên đá, rồi đánh bóng.
Giác, mài, khắc: ba nhánh của nghề chế tác đá
Trong tiếng Việt, "mài đá" là từ chung. Người trong nghề tách ra ba nhánh, mỗi nhánh có dụng cụ và tư duy riêng:
- Giác (faceting): tạo các mặt phẳng có góc chính xác. Dành cho đá trong suốt như kim cương, sapphire, ruby, topaz, thạch anh tím. Mục đích là đưa ánh sáng trở lại mắt người xem.
- Mài tròn, mài vòm (cabochon): mài thành mặt cong trơn, đáy phẳng hoặc hơi lồi. Dành cho đá đục hoặc bán trong như ngọc, mã não, opal, đá có hiệu ứng sao và mắt mèo. Mục đích là khoe màu và hiệu ứng bề mặt.
- Khắc, tạc: tạo hình nổi hoặc chìm. Đây là nhánh gần với điêu khắc hơn, không bàn trong bài này.
Thợ giác giỏi thường biết mài cabochon, nhưng chiều ngược lại không phải lúc nào cũng đúng. Giác đòi hỏi máy có thước đo góc và đầu chia vòng, còn cabochon chủ yếu dựa vào tay và mắt.
Năm bước biến đá thô thành viên đá giác
1. Xem đá thô
Thợ soi viên đá dưới đèn mạnh, thường nhúng vào dầu hoặc nước để bề mặt sần không che mất bên trong. Họ tìm vết nứt, bao thể, vùng màu đậm nhạt, và hướng tinh thể. Bước này quyết định gần hết giá trị viên đá thành phẩm, nên có thợ ngồi xem một viên đá đẹp lâu hơn thời gian mài nó.
2. Cắt bỏ phần hỏng
Phần nứt, phần đục, phần lẫn đá mẹ được cắt đi bằng cưa lưỡi mỏng gắn bột kim cương, có nước hoặc dầu làm mát. Một viên đá thô có vết nứt xuyên giữa thường được cắt đôi thành hai viên nhỏ sạch, thay vì cố giữ một viên lớn nhưng dễ vỡ.
3. Tạo phôi
Phôi (preform) là hình dáng thô gần với viên đá cuối cùng: tròn, oval, chữ nhật… Thợ mài phôi trên đá mài hoặc đĩa thô, chừa dư một chút để giác. Phôi tốt giúp bước sau đỡ mất trọng lượng.
4. Giác hai nửa viên đá
Phôi được gắn lên một que kim loại gọi là dop bằng sáp hoặc keo. Thợ giác nửa dưới (phần đáy, gọi là pavilion) trước, sau đó chuyển viên đá sang que thứ hai, quay đầu lại để giác nửa trên (phần vương miện, crown) và mặt bàn trên cùng (table). Bước chuyển que này phải giữ đúng trục; lệch trục là hai nửa không khớp nhau.
5. Đánh bóng
Mỗi mặt sau khi mài thô trên đĩa hạt to sẽ được làm mịn dần rồi đánh bóng trên đĩa riêng với bột rất mịn. Mặt giác chưa bóng trông như kính mờ; đánh bóng xong mới ra độ sáng gương.
Tên gọi các phần của một viên đá giác
Dù viên đá có dáng gì, các phần chính đều có tên chung. Biết những tên này giúp đọc được tài liệu nghề và hiểu thợ nói gì.
| Bộ phận | Tên tiếng Anh | Nằm ở đâu, làm gì |
|---|---|---|
| Mặt bàn | Table | Mặt phẳng lớn nhất trên đỉnh, cửa sổ chính để nhìn vào viên đá |
| Vương miện, phần trên | Crown | Các mặt nghiêng từ mặt bàn xuống viền; tách ánh sáng thành màu |
| Viền, đai | Girdle | Vành mỏng ở chỗ rộng nhất; chỗ ổ nhẫn kẹp vào |
| Phần đáy | Pavilion | Các mặt nghiêng từ viền xuống đáy; như tấm gương dội ánh sáng lên |
| Chóp đáy | Culet | Điểm cuối dưới cùng, có thể nhọn hoặc mài thành một mặt rất nhỏ |
Phần đáy mới là "động cơ" của viên đá. Mặt bàn chỉ là cửa vào; ánh sáng đi xuống, đập vào các mặt đáy và bị dội lên. Nếu góc đáy sai, ánh sáng lọt mất qua đáy và viên đá trông nhạt, có mảng tối hoặc một vùng như cửa sổ nhìn xuyên qua được.
Các kiểu giác qua lịch sử
Người ta giác đá chưa lâu so với lịch sử dùng đá quý. Hàng nghìn năm, đá chủ yếu được mài tròn hoặc giữ nguyên dáng tinh thể. Kiểu giác phát triển dần cùng công cụ, nhất là với kim cương, loại đá cứng nhất chỉ mài được bằng chính bột kim cương.
- Giác nhọn (point cut), khoảng thế kỷ 14: chỉ đánh bóng tám mặt tự nhiên của tinh thể kim cương hình bát diện, giữ dáng hai kim tự tháp úp vào nhau.
- Giác mặt bàn (table cut), thế kỷ 15: mài bằng một đỉnh của khối bát diện thành mặt phẳng, viên đá có một "cửa sổ" ở trên.
- Giác hoa hồng (rose cut), từ thế kỷ 16: đáy phẳng, mặt trên nhô thành vòm nhiều mặt tam giác. Ánh lấp lánh dịu, hợp ánh nến.
- Giác kiểu cũ (old mine cut, old European cut), thế kỷ 18–19: đã có đủ mặt bàn, vương miện, đáy; dáng vuông bo góc rồi tròn dần, mặt bàn nhỏ, chóp đáy to.
- Giác tròn hiện đại (round brilliant), đầu thế kỷ 20: tỷ lệ được tính bằng quang học, có máy tiện tạo vành tròn đều. Đây là kiểu phổ biến nhất của kim cương hôm nay.
Có truyền thuyết cho rằng thợ Lodewyk van Berquem ở Bruges (Bỉ) thế kỷ 15 là người phát minh đĩa mài kim cương bằng bột kim cương. Giới nghiên cứu xem đây là chuyện kể nhiều hơn sử liệu chắc chắn; điều chắc chắn hơn là vùng Bruges rồi Antwerp đã thành trung tâm giác kim cương của châu Âu từ cuối thời Trung cổ.
Giác kim cương khác giác đá màu thế nào
Về nguyên lý, cả hai đều tạo mặt phẳng theo góc. Về công đoạn, kim cương có vài bước riêng vì nó quá cứng:
- Tách theo cát khai: kim cương có mặt cát khai song song mặt bát diện. Thợ xưa khía một rãnh rồi gõ dao để tách viên đá theo mặt đó. Một nhát sai là hỏng viên đá, nên đây từng là việc của thợ lành nghề nhất xưởng.
- Cưa: cắt theo hướng không có cát khai, xưa bằng đĩa đồng phủ bột kim cương chạy hàng giờ, ngày nay phần lớn bằng tia laser.
- Tiện tròn (bruting): hai viên kim cương cọ vào nhau trên máy quay để tạo vành tròn.
- Đánh bóng trên mâm gang (scaife): mâm quay nhanh tẩm bột kim cương. Kim cương có "thớ": theo hướng này mài nhanh, hướng kia gần như không ăn. Thợ phải tìm đúng hướng cho từng mặt.
Đá màu như sapphire, topaz, thạch anh mềm hơn kim cương nhiều, nên mài được trên đĩa kim cương thông thường, không cần tách hay tiện. Đổi lại, đá màu đa dạng: mỗi loại có chiết suất, độ cứng, cát khai khác nhau, nên thợ phải đổi góc giác và cách đánh bóng theo từng loại.
Giữ trọng lượng hay giữ vẻ đẹp
Đây là bài toán thường trực của nghề. Đá quý thường được buôn bán theo trọng lượng, nên có xu hướng giữ càng nặng càng tốt. Nhưng giữ trọng lượng thường có nghĩa là phần đáy để quá sâu hoặc phình bụng, vương miện quá dày, hoặc viền dày. Viên đá nặng hơn nhưng có thể kém sáng.
Nhiều viên đá màu từ các xưởng truyền thống ở châu Á được giác theo kiểu giữ trọng lượng, gọi chung là "native cut". Khi đến tay các xưởng giác lại, chúng thường được mài lại để đúng góc hơn, mất một phần trọng lượng nhưng sáng hẳn lên. Không có đáp án chung: thợ cân nhắc từng viên, và người đặt hàng cũng có quyền chọn.
Một viên đá thô sau khi giác thường chỉ giữ lại một phần nhỏ trọng lượng ban đầu. Con số dao động rất rộng tùy hình dạng đá thô và kiểu giác, nên đừng tin những tỷ lệ "chuẩn" truyền miệng.
Góc nhìn hôm nay: học nghề và quan sát viên đá
Giác đá ngày nay có thêm máy quét ba chiều và phần mềm mô phỏng đường đi của ánh sáng, giúp thợ thử nhiều phương án trên máy tính trước khi động vào viên đá thật. Kim cương cỡ công nghiệp được cưa, tiện bằng máy tự động. Nhưng với đá màu và những viên đá lớn, tay nghề và con mắt của thợ vẫn quyết định.
Muốn hiểu nghề thì có vài cách:
- Cầm kính lúp 10x soi một viên đá giác: đếm mặt, xem các cạnh có gặp nhau đúng một điểm không, mặt nào còn vết xước. Các đỉnh mặt giác lệch nhau là dấu hiệu giác vội.
- Xem các bảo tàng có bộ sưu tập đá giác: Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Smithsonian (Mỹ), Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London; ở Việt Nam, Bảo tàng Địa chất tại Hà Nội có trưng bày khoáng vật và đá quý.
- Học tại xưởng có người hướng dẫn: máy giác, cưa đá, bụi đá đều có nguy cơ. Không nên tự mài đá ở nhà khi chưa biết cách mài ướt, thông gió và đeo khẩu trang lọc bụi đúng chuẩn.
Câu hỏi thường gặp
Giác đá là gì?
Giác đá là mài viên đá quý thành nhiều mặt phẳng nhỏ đặt theo góc tính sẵn, để ánh sáng vào viên đá bị dội ngược ra mắt người xem. Kiểu chế tác này dành cho đá trong suốt như kim cương, sapphire, topaz, thạch anh. Đá đục thường được mài vòm cabochon thay vì giác.
Giác đá và mài đá khác nhau thế nào?
Mài đá là từ chung cho mọi việc làm mòn đá bằng vật liệu cứng hơn. Giác là một nhánh của mài, tạo các mặt phẳng có góc chính xác bằng máy có thước đo góc. Mài cabochon tạo mặt cong trơn, chủ yếu dựa vào tay và mắt.
Vì sao phải giác đáy viên đá trước?
Phần đáy quyết định ánh sáng có bị dội lên hay lọt mất, nên thợ thường giác đáy trước để định tâm và góc chuẩn. Sau đó viên đá được chuyển sang que gắn thứ hai, quay ngược lại để giác phần trên khớp với đáy. Một số thợ làm ngược lại, tùy thói quen và loại đá.
Một viên đá thô giác xong còn lại bao nhiêu?
Tùy hình dạng đá thô, vết nứt và kiểu giác, phần giữ lại có thể chênh nhau rất nhiều. Viên đá thô dẹt, nứt nhiều hao hơn viên đá thô tròn trịa và sạch. Không có một tỷ lệ cố định áp dụng cho mọi viên đá.
Kim cương được mài bằng gì?
Kim cương là vật liệu cứng nhất tự nhiên nên chỉ mài được bằng chính bột kim cương. Thợ dùng mâm gang quay nhanh tẩm bột kim cương, cưa bằng laser hoặc đĩa phủ kim cương, và tiện tròn bằng cách cọ hai viên kim cương vào nhau.
