Mica là nhóm khoáng vật tách được thành những lá mỏng óng ánh, có mặt trong phấn mắt, son nhũ, sơn ô tô, vật liệu cách điện và nhiều đồ điện tử. Một phần đáng kể mica tự nhiên trên thế giới được nhặt thủ công ở các bang Jharkhand, Bihar (Ấn Độ) và ở Madagascar, nơi nhiều điều tra báo chí và báo cáo của tổ chức phi chính phủ đã ghi nhận trẻ em làm việc trong các hố đào và bãi thải. Câu chuyện mica cho thấy một khoáng vật rẻ, ít ai để ý, vẫn có thể mang theo những rủi ro lớn nhất của chuỗi cung ứng khoáng sản.
Mica là khoáng vật gì
Mica không phải một khoáng vật mà là một nhóm khoáng vật silicat dạng lớp. Các nguyên tử xếp thành những tấm liên kết chặt bên trong, nhưng giữa các tấm chỉ có liên kết yếu. Vì vậy mica có cát khai hoàn toàn theo một phương: lấy móng tay tách nhẹ là bóc được từng lá mỏng như giấy, dẻo, đàn hồi, trong suốt hoặc có màu.
| Loại mica | Màu thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Muscovit | Không màu, bạc, nâu nhạt | Loại thương mại quan trọng nhất; tấm lớn từng dùng làm cửa sổ lò, vật cách điện |
| Biotit | Đen, nâu sẫm | Rất phổ biến trong granit, ít giá trị thương mại |
| Phlogopit | Nâu vàng, nâu đồng | Chịu nhiệt tốt, dùng trong cách điện nhiệt độ cao |
| Lepidolit | Tím hồng, tím hoa cà | Chứa liti, gặp trong pegmatit cùng tourmaline |
Nơi mica tạo tấm lớn nhất là pegmatit, loại đá granit hạt rất thô hình thành từ phần magma cuối cùng giàu nước. Đó cũng chính là nơi sinh ra tourmaline, aquamarine, topaz. Người thợ đào pegmatit tìm đá quý ở Minas Gerais hay ở các mạch pegmatit Việt Nam vẫn gặp những "cuốn sách" mica dày cộm. Mica và đá quý màu, vì vậy, là anh em cùng nhà về mặt địa chất.
Mica có trong những gì
- Mỹ phẩm: bột mica mịn, thường được phủ một lớp mỏng oxit titan hay oxit sắt, tạo hiệu ứng ngọc trai, nhũ lấp lánh trong phấn mắt, phấn bắt sáng, son, sơn móng.
- Sơn ô tô và sơn công nghiệp: cùng loại bột "hiệu ứng" cho ánh kim, ánh ngọc trai trên vỏ xe.
- Điện và điện tử: tấm mica cách điện, chịu nhiệt trong máy sấy tóc, bàn là, lò nướng, linh kiện; giấy mica trong cáp chống cháy.
- Xây dựng và công nghiệp: phụ gia cho vữa, tấm thạch cao, nhựa, cao su, dung dịch khoan dầu khí.
Cần phân biệt: tấm nhựa trong suốt người Việt quen gọi là "mica" (làm biển hiệu, hộp trưng bày) thực ra là nhựa acrylic, không liên quan gì tới khoáng vật mica.
Vành đai mica Jharkhand – Bihar
Vùng quanh Koderma và Giridih (bang Jharkhand) cùng phần giáp ranh của bang Bihar từng là một trong những trung tâm khai thác mica tấm lớn nhất thế giới trong thế kỷ 20. Sau đó, khi nhu cầu mica tấm lớn giảm vì có vật liệu thay thế và khi nhiều mỏ nằm trong đất rừng bị đóng cửa theo luật bảo vệ rừng của Ấn Độ, các mỏ chính thức thu hẹp.
Nhưng mica không biến mất. Nhu cầu chuyển sang mica vụn để nghiền bột cho mỹ phẩm và sơn, và nhiều người dân nghèo ở vùng này đi nhặt mica từ các mỏ cũ, bãi thải, hố đào tự phát, bán cho người thu mua. Phần lớn hoạt động nằm ngoài khu vực chính thức.
Từ giữa thập niên 2010, nhiều cuộc điều tra công bố những gì diễn ra ở đó:
- Các báo cáo của các tổ chức phi chính phủ châu Âu, trong đó có Terre des Hommes Hà Lan, mô tả hàng nghìn trẻ em nhặt và phân loại mica, nhiều em bỏ học.
- Một điều tra của Quỹ Thomson Reuters năm 2016 ghi nhận các ca trẻ em tử vong do sập hố mica và cho rằng nhiều ca không được báo cáo vì mỏ hoạt động không phép.
- Các báo cáo sau đó mở rộng sang Madagascar, nơi mica được khai thác thủ công ở miền nam đảo và xuất khẩu với khối lượng đáng kể.
Con số chính xác về số trẻ em vẫn là ước tính của từng báo cáo, với phương pháp khác nhau, nên nên đọc như chỉ dấu về quy mô hơn là phép đếm.
Vì sao mica khó làm sạch chuỗi
- Hàng rẻ, khối lượng lớn: mica vụn bán theo cân, giá trị mỗi kg thấp; không ai có động lực ghi chép từng bao.
- Chuỗi dài và mờ: người nhặt → người thu gom làng → đại lý → xưởng chế biến → nhà xuất khẩu → nhà sản xuất bột hiệu ứng → hãng mỹ phẩm, sơn. Đến khâu cuối, mica từ hàng trăm nguồn đã trộn lẫn.
- Đất và giấy phép không rõ ràng: nhiều điểm nhặt nằm trên đất rừng hoặc mỏ đã đóng, nên khó chính thức hoá.
- Nghèo đói vùng sâu: với nhiều hộ, nhặt mica là một trong rất ít nguồn tiền mặt.
Các hướng xử lý đang được thử
Từ phía chuỗi cung ứng
Từ năm 2017, một sáng kiến đa bên gồm doanh nghiệp mỹ phẩm, sơn, điện tử và các tổ chức xã hội được lập ra để cùng làm việc ở Jharkhand và Bihar: lập danh sách làng nhặt mica, đưa trẻ trở lại trường, hỗ trợ sinh kế khác, và xây dựng cơ chế để người nhặt mica có tư cách pháp lý. Nhiều doanh nghiệp cũng áp dụng hướng dẫn thẩm định của OECD cho mica dù đây không phải khoáng sản bị luật bắt buộc như thiếc hay vàng.
Mica tổng hợp và vật liệu thay thế
Mica tổng hợp (fluorphlogopit) được nuôi trong lò từ nguyên liệu hoá chất, cho lá mịn, đều, màu trắng sáng. Ngoài ra còn có vảy thuỷ tinh, bột nhôm, oxychlorua bismut cho hiệu ứng ánh kim. Một số nhà sản xuất chuyển hẳn sang những vật liệu này. Điểm cần cân nhắc: tẩy chay toàn bộ mica tự nhiên có thể lấy mất nguồn thu của chính những gia đình đang cần được giúp, nên nhiều tổ chức khuyến nghị cải thiện chuỗi thay vì rút đi.
Từ phía Nhà nước
Chính quyền bang Jharkhand đã đưa ra các chính sách nhằm hợp thức hoá việc thu gom mica từ bãi thải mỏ cũ. Hiệu quả thực tế vẫn được các tổ chức theo dõi và đánh giá khác nhau.
Góc nhìn hôm nay: nhìn lớp nhũ trên hộp phấn
- Đọc bảng thành phần: mica trong mỹ phẩm thường được ghi là "Mica" hoặc mã màu CI 77019. Mica tổng hợp thường ghi là "Synthetic Fluorphlogopite". Bảng thành phần chỉ cho biết loại nguyên liệu, không cho biết nguồn gốc khai thác.
- Tự quan sát mica: một mẩu đá granit hạt thô hay pegmatit thường có lá mica. Dùng mũi dao nhỏ bẩy nhẹ, sẽ thấy lá mỏng tách ra, uốn được mà không gãy, đó là cát khai hoàn toàn. Mica đen là biotit, mica sáng màu là muscovit.
- Đọc báo cáo gốc: các báo cáo về mica của tổ chức phi chính phủ và điều tra báo chí thường có phương pháp và giới hạn của chúng ở phần đầu, đáng đọc trước khi trích số liệu.
Câu hỏi thường gặp
Mica trong mỹ phẩm là gì?
Là bột khoáng vật mica nghiền mịn, thường phủ thêm oxit titan hoặc oxit sắt để tạo ánh ngọc trai, ánh nhũ. Mica có trong phấn mắt, phấn bắt sáng, son và sơn móng. Trên bao bì thường ghi "Mica" hoặc mã CI 77019.
Vì sao mica bị gắn với lao động trẻ em?
Vì một phần lớn mica tự nhiên được nhặt thủ công ở vùng nghèo của Ấn Độ và Madagascar, nơi nhiều báo cáo đã ghi nhận trẻ em làm việc trong hố đào và bãi thải. Chuỗi cung ứng dài, rẻ và trộn lẫn nhiều nguồn nên rất khó kiểm soát.
Mica tổng hợp là gì?
Là mica nuôi trong lò từ nguyên liệu hoá chất, phổ biến nhất là fluorphlogopit tổng hợp. Lá mica tổng hợp đều, sáng và không qua khai thác mỏ. Nhiều nhà sản xuất mỹ phẩm dùng nó để thay một phần hoặc toàn bộ mica tự nhiên.
Tấm mica làm biển quảng cáo có phải khoáng vật mica không?
Không. Tấm "mica" trong suốt dùng làm biển hiệu, hộp trưng bày ở Việt Nam là nhựa acrylic. Khoáng vật mica là những lá silicat tự nhiên mỏng, tách được bằng móng tay và chủ yếu dùng ở dạng bột hoặc tấm cách điện.
Mica liên quan gì tới đá quý?
Mica tấm lớn và nhiều đá quý như tourmaline, aquamarine, topaz cùng sinh ra trong pegmatit. Thợ đào đá quý pegmatit thường gặp mica, và lepidolit tím hồng hay đi cùng tourmaline. Hai loại khoáng sản cũng có chung những vấn đề của khai thác thủ công.
