Luật Địa chất và Khoáng sản được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2024 và có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, thay cho Luật Khoáng sản năm 2010. Với đá quý, điều cốt lõi không đổi: khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước thống nhất quản lý, và mọi hoạt động thăm dò, khai thác đều phải có giấy phép. Bài này giải thích những khái niệm chung của luật theo cách người làm nghề đá quý cần hiểu; muốn áp dụng vào việc cụ thể, cần đọc nguyên văn luật và các văn bản hướng dẫn, hoặc hỏi luật sư, cơ quan quản lý.
Vì sao đá quý cũng phải theo luật khoáng sản
Ruby, sapphire, spinel, peridot, tourmaline… về mặt pháp lý đều là khoáng sản. Hiến pháp Việt Nam quy định tài nguyên khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Điều đó có nghĩa: người có quyền sử dụng một mảnh đất không mặc nhiên có quyền đào khoáng sản nằm dưới mảnh đất ấy. Quyền khai thác là quyền riêng, được Nhà nước cấp qua giấy phép.
Nhiều người ở vùng có đá quý từng nghĩ "đất nhà mình thì mình đào". Đây là hiểu lầm phổ biến nhất, và cũng là hiểu lầm dễ dẫn tới bị xử phạt nhất.
Một chút lịch sử: từ cơn sốt đá đỏ tới quản lý bằng giấy phép
Cuối thập niên 1980, khi ruby được phát hiện ở vùng Lục Yên (nay thuộc tỉnh Lào Cai) và sau đó ở Quỳ Châu (Nghệ An), rất đông người từ nhiều nơi đổ về đào đãi tự do. Cảnh lán trại mọc dọc suối, tranh chấp bãi đào, mất an ninh và môi trường bị tàn phá được báo chí thời đó ghi lại nhiều. Nhà nước dần siết lại: thành lập doanh nghiệp nhà nước chuyên về đá quý, khoanh vùng, dẹp khai thác tự do và chuyển sang cấp phép.
Từ đó tới nay, khung pháp luật khoáng sản đã qua nhiều lần thay đổi: Luật Khoáng sản 1996, Luật Khoáng sản 2010, và nay là Luật Địa chất và Khoáng sản 2024.
Luật 2024 có gì khác về cách tiếp cận
Không đi vào từng điều khoản, có thể nhận ra mấy điểm chung trong cách tiếp cận của luật mới:
- Gộp địa chất vào cùng một luật: tên luật có thêm chữ "Địa chất", nghĩa là điều chỉnh cả công tác điều tra cơ bản địa chất, di sản địa chất, chứ không chỉ khoáng sản.
- Phân nhóm khoáng sản: luật chia khoáng sản thành các nhóm để áp dụng thủ tục cấp phép và cơ quan có thẩm quyền khác nhau, thay vì một quy trình chung cho mọi loại.
- Nhấn mạnh trách nhiệm môi trường và địa phương: khai thác gắn với đánh giá tác động môi trường, ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường, và lợi ích cho cộng đồng nơi có khoáng sản.
- Quản lý theo dữ liệu: chú trọng cơ sở dữ liệu quốc gia về địa chất, khoáng sản.
Đá quý thuộc nhóm nào, thủ tục cụ thể ra sao, do luật và các nghị định, thông tư hướng dẫn quy định chi tiết. Người cần làm thủ tục nên tra cứu đúng văn bản đang có hiệu lực, vì văn bản hướng dẫn có thể được sửa đổi.
Các bước để một mỏ đá quý được khai thác hợp pháp
Theo khung chung của pháp luật khoáng sản Việt Nam, đường đi của một dự án khai thác thường gồm các bước sau. Thứ tự và tên gọi cụ thể tuỳ văn bản hướng dẫn:
- Khu vực có khoáng sản được điều tra, khoanh định và đưa vào quy hoạch.
- Cấp quyền thăm dò: tổ chức đủ điều kiện được cấp giấy phép thăm dò, đánh giá trữ lượng.
- Phê duyệt trữ lượng và chuẩn bị dự án: thiết kế mỏ, đánh giá tác động môi trường, phương án cải tạo phục hồi môi trường.
- Cấp giấy phép khai thác, gắn với nghĩa vụ tài chính như tiền cấp quyền khai thác, thuế tài nguyên, ký quỹ môi trường.
- Khai thác, báo cáo định kỳ, chịu thanh tra, kiểm tra.
- Đóng cửa mỏ: cải tạo, phục hồi môi trường, bàn giao đất.
Cơ quan quản lý nhà nước gồm Bộ Nông nghiệp và Môi trường (sau khi hợp nhất bộ từ năm 2025) và Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, theo phân cấp của luật.
Những tình huống hay gặp ở vùng đá quý
| Tình huống | Nhìn theo khung pháp luật chung |
|---|---|
| Đào đá trong vườn, ruộng nhà mình | Vẫn là khai thác khoáng sản; không có giấy phép là vi phạm, dù đất có sổ đỏ |
| Mang cuốc, sàng ra suối đãi đá "cho vui" | Đào bới, sàng đãi ở suối, dù quy mô nhỏ, vẫn là hoạt động khai thác khoáng sản cần giấy phép |
| Thuê người đào trên đất của doanh nghiệp đã được cấp phép | Chỉ doanh nghiệp được cấp phép mới có quyền khai thác trong phạm vi giấy phép; đào "ké" là vi phạm |
| Mua đá thô từ người đào không phép | Mua bán khoáng sản không rõ nguồn gốc hợp pháp có thể bị xử lý theo quy định về khoáng sản và thương mại |
| Du lịch trải nghiệm đãi đá | Chỉ nên tham gia ở cơ sở có giấy phép, trong khu vực được phép |
Vi phạm pháp luật khoáng sản có thể bị xử phạt hành chính, buộc khắc phục hậu quả môi trường, tịch thu khoáng sản và phương tiện. Trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo tội danh về vi phạm quy định khai thác tài nguyên trong Bộ luật Hình sự. Mức phạt cụ thể nằm trong nghị định xử phạt và Bộ luật Hình sự, cần tra cứu văn bản hiện hành.
Vì sao luật quan trọng với người yêu đá, không chỉ với người đào
- An toàn: mỏ có phép phải có thiết kế, có biện pháp an toàn. Bãi đào tự do là nơi sập hố, đuối nước xảy ra nhiều nhất.
- Môi trường: chỉ mỏ có phép mới có ký quỹ và nghĩa vụ phục hồi. Bãi lậu bị bỏ hoang không ai chịu trách nhiệm.
- Nguồn gốc: đá từ mỏ có phép có thể lần lại được, là nền tảng của mọi chuyện "đá có trách nhiệm".
- Cộng đồng: thuế và phí từ khoáng sản là nguồn thu của địa phương có mỏ.
Góc nhìn hôm nay: đọc luật thế nào cho đúng
- Tra văn bản gốc trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật hoặc Cổng thông tin điện tử Chính phủ. Tránh dựa vào bản chép lại trên mạng, vì có thể là bản cũ.
- Đọc kèm văn bản hướng dẫn: luật đặt khung, nghị định và thông tư mới quy định thủ tục cụ thể, mẫu hồ sơ, mức phạt.
- Kiểm tra thời điểm hiệu lực: việc xảy ra trước 1/7/2025 có thể vẫn áp dụng luật cũ theo quy định chuyển tiếp.
- Hỏi đúng chỗ: Sở Nông nghiệp và Môi trường của tỉnh là đầu mối hướng dẫn thủ tục ở địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 có hiệu lực khi nào?
Luật được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2024 và có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025. Luật thay thế Luật Khoáng sản năm 2010 và điều chỉnh cả hoạt động địa chất lẫn khoáng sản. Một số trường hợp đang dở dang được áp dụng quy định chuyển tiếp.
Đào đá quý trên đất nhà mình có phạm luật không?
Có, nếu không có giấy phép. Khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước quản lý, quyền sử dụng đất không bao gồm quyền khai thác khoáng sản. Muốn khai thác phải được cấp phép theo Luật Địa chất và Khoáng sản.
Ai cấp giấy phép khai thác đá quý?
Tuỳ nhóm khoáng sản và phân cấp của luật, thẩm quyền thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoặc Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh. Thủ tục chi tiết nằm trong các nghị định, thông tư hướng dẫn. Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh là nơi hỏi đầu tiên.
Khai thác khoáng sản trái phép bị xử lý thế nào?
Có thể bị xử phạt hành chính, tịch thu khoáng sản và phương tiện, buộc khắc phục môi trường. Trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự. Mức phạt cụ thể cần tra trong nghị định xử phạt đang có hiệu lực.
Luật Khoáng sản 2010 còn áp dụng không?
Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Luật Khoáng sản 2010 hết hiệu lực và được thay bằng Luật Địa chất và Khoáng sản 2024. Một số giấy phép, hồ sơ đã có từ trước được xử lý theo quy định chuyển tiếp của luật mới.
