Ngọc lục bảo Colombia: từ người Muisca tới bảo khố Mughal và Ottoman

Ngọc lục bảo Colombia là một trong những món hàng toàn cầu đầu tiên: khai thác ở vùng núi Muzo và Chivor từ thời người Muisca, bị người Tây Ban Nha chiếm từ thế kỷ 16, rồi theo đoàn thuyền bạc vượt Đại Tây Dương, qua Seville, Lisbon, Goa để tới tay các hoàng đế Mughal ở Ấn Độ, các sultan Ottoman và vua Ba Tư. Nhiều viên ngọc lục bảo lớn khắc chữ Ba Tư trong bảo tàng ngày nay sinh ra ở Andes, được tạc ở Ấn Độ và cất trong kho báu Istanbul. Một viên đá xanh vì vậy có thể nối ba lục địa trong một đời người.

Trước thời Colombia: ngọc lục bảo Ai Cập và Ấn Độ

Ngọc lục bảo là beryl màu xanh lục nhờ crom và vanadi. Chuyện nó sinh ra từ cuộc gặp hiếm hoi giữa beryli và crom trong lòng đất là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng Colombia có kiểu mỏ độc đáo, nằm trong đá phiến đen trầm tích chứ không phải trong pegmatit, và cho đá xanh tươi, trong hơn hầu hết các mỏ khác thời bấy giờ.

Trước khi châu Âu biết tới châu Mỹ, ngọc lục bảo của thế giới cổ chủ yếu đến từ sa mạc phía đông Ai Cập, vùng mà người La Mã gọi là Mons Smaragdus, nay có di chỉ Wadi Sikait. Đời sau gán cho nơi này cái tên "mỏ của Cleopatra", nhưng đó là cách gọi lãng mạn chứ không phải sử liệu. Đá Ai Cập thường nhỏ, đục, nhiều vết nứt. Pliny Già xếp smaragdus vào hàng đá quý nhất sau kim cương và ngọc trai, và kể rằng hoàng đế Nero xem đấu sĩ qua một viên smaragdus. Người ta vẫn tranh luận đó là một tấm kính ngắm hay chỉ là một mặt phản chiếu.

Nguồn đá cổ khác nằm rải rác ở Áo và vùng Trung Á, nhưng chưa nơi nào cho đá sánh được với thứ sắp đến từ Andes.

Người Muisca và những mỏ trên Andes

Ở cao nguyên trung tâm Colombia ngày nay, người Muisca đã khai thác ngọc lục bảo từ trước khi người châu Âu tới. Mỏ Chivor nằm trong vùng ảnh hưởng của họ; mỏ Muzo thuộc lãnh thổ của dân tộc mang chính tên Muzo, nổi tiếng thiện chiến. Ngọc lục bảo được dùng làm đồ trao đổi với các dân tộc lân cận và làm lễ vật dâng thần.

Truyền thống lễ vật của người Muisca nổi tiếng nhờ hồ Guatavita, nơi gắn với nghi lễ tân thủ lĩnh rắc vàng và ném vật quý xuống nước. Từ nghi lễ có thật này mà người châu Âu dựng nên huyền thoại El Dorado, "người mạ vàng", rồi phóng đại thành một thành phố bằng vàng. Cần tách hai lớp: lễ vật của người Muisca là có thật, có hiện vật khảo cổ; thành phố vàng là sản phẩm của trí tưởng tượng và lòng tham.

Năm 1537, đoàn quân của Gonzalo Jiménez de Quesada tiến vào cao nguyên Muisca và thu được nhiều ngọc lục bảo. Vùng Muzo kháng cự lâu hơn, và phải đến nửa sau thế kỷ 16 người Tây Ban Nha mới kiểm soát được. Sau đó các mỏ được khai thác bằng lao động cưỡng bức của người bản địa, với tổn thất nhân mạng nặng nề, một mặt tối của lịch sử đá quý mà bảo tàng ngày nay bắt đầu nói rõ hơn trên nhãn hiện vật.

Vượt đại dương: Seville, Lisbon, Goa, Manila

Ngọc lục bảo Colombia theo đội thuyền hằng năm từ Cartagena về Seville. Một phần ở lại các triều đình châu Âu, nhưng thị trường lớn nhất lại nằm ở phương Đông. Người Bồ Đào Nha, đã có thương điếm ở Goa, đưa đá sang Ấn Độ; một nhánh khác đi qua Thái Bình Dương bằng thuyền buồm Manila nối Acapulco với Philippines. Dòng chảy ấy giải thích vì sao trong thế kỷ 16–17 châu Âu có khi tưởng nhầm rằng những viên ngọc lục bảo đẹp nhất đến từ "phương Đông": đá Andes đi vòng qua Ấn Độ rồi mới quay lại châu Âu.

Biển cũng giữ lại một phần. Tàu Nuestra Señora de Atocha chìm năm 1622 ngoài khơi quần đảo Florida Keys khi đang chở bạc, vàng và ngọc lục bảo từ châu Mỹ về Tây Ban Nha. Xác tàu được tìm thấy năm 1985 sau nhiều năm dò kiếm, và trong hàng hoá có nhiều ngọc lục bảo thô cùng trang sức gắn ngọc lục bảo, một bằng chứng trực tiếp cho tuyến buôn này.

Mughal: ngọc lục bảo khắc lời cầu nguyện

Các hoàng đế Mughal ở Ấn Độ là những người mê ngọc lục bảo bậc nhất. Màu xanh lục mang ý nghĩa thiêng liêng trong văn hoá Hồi giáo, và đá Colombia to, trong, xanh đúng sắc ấy. Thợ Mughal không giác mặt theo kiểu châu Âu mà thường giữ khối đá lớn, mài phẳng rồi khắc hoa văn lên bề mặt: hoa thuốc phiện, lá, hoa văn kỷ hà, hoặc chữ.

Viên nổi tiếng nhất là Mogul Emerald (Ngọc lục bảo Mughal), nặng khoảng 217,8 carat, một mặt khắc lời cầu nguyện Hồi giáo dòng Shia bằng chữ Ả Rập, mặt kia khắc hoa, mang niên đại năm 1107 lịch Hijri, tương ứng khoảng năm 1695–1696. Đá có nguồn gốc Colombia, chạm khắc tại Ấn Độ: một vật thể nhỏ chứa cả lịch sử thương mại toàn cầu thế kỷ 17.

Ngọc lục bảo có nhược điểm lớn với người thợ: gần như viên nào cũng có vết nứt và bao thể, mà người Pháp gọi trìu mến là jardin, "khu vườn". Khắc trên đá nứt là việc mạo hiểm, nên những viên khắc lớn còn nguyên vẹn là bằng chứng của tay nghề cao.

Ottoman và Ba Tư: dao găm Topkapı và kho báu Tehran

Ở Istanbul, kho báu cung điện Topkapı lưu giữ nhiều ngọc lục bảo lớn. Hiện vật nổi tiếng nhất là dao găm Topkapı, có ba viên ngọc lục bảo lớn trên chuôi và một chiếc đồng hồ nhỏ ở đầu chuôi. Theo các tài liệu của bảo tàng, dao được làm khoảng năm 1747 theo lệnh sultan Mahmud I để làm quà cho Nader Shah của Ba Tư; Nader Shah bị ám sát khi đoàn sứ còn trên đường, nên món quà quay về Istanbul.

Ở Tehran, Kho Báu vật Quốc gia Iran giữ một sưu tập lớn đá quý của các triều Ba Tư, trong đó có nhiều ngọc lục bảo, một phần được cho là có từ cuộc tiến quân của Nader Shah vào Delhi năm 1739. Ở đây, cũng như với nhiều viên đá lịch sử khác, nguồn gốc từng viên thường chỉ là suy đoán dựa trên lịch sử lưu truyền.

Dòng thời gian ngọc lục bảo Colombia

Góc nhìn hôm nay: xem ngọc lục bảo bằng mắt người làm nghề

Khi đứng trước một viên ngọc lục bảo lịch sử, đừng chỉ nhìn kích thước. Hãy tìm kiểu chế tác: khối đá lớn mài phẳng, có khắc, thường là lối Mughal; viên giác bậc thang hình chữ nhật cắt góc là kiểu mà nghề hiện đại gọi là "emerald cut", sinh ra để giảm áp lực lên viên đá giòn. Nhìn vào lòng đá: những vết nứt, bọt lỏng và tinh thể nhỏ bên trong không phải khuyết tật đáng xấu hổ mà là dấu tích tự nhiên. Ngọc lục bảo Colombia điển hình có bao thể ba pha, tức một hốc nhỏ chứa chất lỏng, bọt khí và tinh thể muối, kể lại dung dịch nóng mặn đã nuôi viên đá.

Nơi nên xem: Bảo tàng Cung điện Topkapı (Istanbul) với dao găm và các ngọc lục bảo lớn; Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Smithsonian (Washington) với các tinh thể ngọc lục bảo Colombia; Bảo tàng Vàng (Museo del Oro) ở Bogotá để hiểu văn hoá Muisca. Người muốn đọc kỹ có thể tìm tài liệu của GIA về ngọc lục bảo Colombia và các nghiên cứu lịch sử về thương mại đá quý giữa châu Mỹ và Ấn Độ thời cận đại.

Và một điều nên mang về: phần lớn ngọc lục bảo, xưa cũng như nay, được ngâm dầu hoặc nhựa để làm mờ vết nứt. Thợ Mughal và thợ Âu thời ấy đã biết dùng dầu. Đây là một xử lý lâu đời, được nghề kim hoàn thừa nhận, nhưng cần được ghi rõ khi trao đổi.