Kim hoàn Ai Cập cổ đại: carnelian, turquoise, lapis và kính sa mạc Libya

Kim hoàn Ai Cập cổ đại dựa trên một bảng màu đá rất gọn: carnelian đỏ cam, turquoise xanh lơ từ bán đảo Sinai, lapis lazuli xanh thẫm đi từ Afghanistan sang, thêm amethyst, thạch anh, garnet và đá fenspat xanh lục. Thợ Ai Cập không giác mặt đá mà mài phẳng, cắt mảnh rồi khảm vào các ô vàng, và khi đá thật không đủ thì dùng sứ men faience và thuỷ tinh màu thay thế. Món trang sức nổi tiếng nhất, bùa ngực mộ Tutankhamun, còn có một con bọ hung bằng kính sa mạc Libya, thứ thuỷ tinh tự nhiên mà mãi đến cuối thế kỷ 20 khoa học mới nhận ra.

Bảng đá của người thợ Ai Cập

Thợ kim hoàn Ai Cập chọn đá trước hết theo màu, và mỗi màu mang một nghĩa. Đỏ gắn với máu và sức sống, xanh lục với sự tái sinh, xanh lam với bầu trời và thần linh. Đó là quan niệm tôn giáo của họ; với nhà khoáng vật, điều đáng chú ý là họ đã biết đi rất xa để có đúng màu cần.

Một số tên Ai Cập trong bảng vẫn được các nhà Ai Cập học bàn luận về nghĩa chính xác. Nhưng bức tranh chung đã rõ: phần lớn đá lấy trong nước hoặc vùng lân cận, riêng lapis phải đi buôn hàng nghìn cây số.

Sinai: núi của "Phu nhân Turquoise"

Từ thời Cổ vương quốc, các pharaoh đã gửi đoàn khai mỏ sang bán đảo Sinai để lấy turquoise và đồng, chủ yếu ở hai vùng Wadi Maghareh và Serabit el-Khadim. Ở Serabit el-Khadim có đền thờ nữ thần Hathor, người được tôn là "Phu nhân Turquoise". Các đoàn khai mỏ để lại bia khắc ghi tên vua, số người, thời gian, cho thấy khai thác đá quý là việc của nhà nước, có tổ chức như một chiến dịch.

Ở Serabit el-Khadim còn có những dòng chữ được gọi là chữ Proto-Sinai, nhiều nhà nghiên cứu xem là một trong những dạng chữ cái sớm nhất, có lẽ do thợ mỏ nói tiếng Semit để lại. Một mỏ turquoise, vì vậy, có thể nằm ở gốc của lịch sử bảng chữ cái, dù cách đọc những dòng chữ ấy vẫn còn tranh cãi.

Turquoise Sinai thường xanh lơ ngả lục và khá xốp. Đá xốp hút dầu và mồ hôi nên dần đổi màu sang xanh lục; nhiều hạt turquoise trong mộ nay đã xỉn đi so với lúc mới mài.

Kỹ thuật: khảm ô, khoan hạt và chiếc vòng cổ rộng

Thợ Ai Cập không có kỹ thuật giác mặt nhiều cạnh. Họ dùng ba lối chính:

• Khảm ô (cloisonné bằng đá): hàn những dải vàng mỏng lên nền vàng thành các ô nhỏ theo hình vẽ, rồi mài từng mảnh đá vừa khít đặt vào, gắn bằng chất dính. Khác với cloisonné men của Byzantine và Trung Hoa sau này, trong ô ở đây là đá và thuỷ tinh mài nguội.
• Hạt chuỗi: đá được mài thành hạt tròn, hạt ống, hạt hình giọt, khoan lỗ bằng mũi khoan cung với bột đá mài, một việc rất tốn công với đá cứng như carnelian (khoảng 7 Mohs).
• Bùa tạc: đá được tạc thành hình bọ hung, mắt thần, cột djed, dùng làm bùa. Ý nghĩa của các bùa ấy là chuyện tín ngưỡng; ở đây chỉ để ý chúng là bài tập tạc đá khó.

Món trang sức đặc trưng nhất là vòng cổ rộng (wesekh): nhiều hàng hạt nhỏ xếp thành hình bán nguyệt phủ kín ngực vai, kết thúc ở hai đầu bằng mảnh vàng hình hoa sen hoặc đầu chim ưng.

Khi đá không đủ: faience và thuỷ tinh

Faience Ai Cập là vật liệu gốm làm từ bột thạch anh nghiền mịn trộn chút vôi và chất kiềm, khi nung tạo lớp men bóng thường màu xanh lơ, xanh lục. Nó rẻ hơn turquoise nhiều và đúc khuôn được hàng loạt, nên bùa và hạt faience có mặt khắp nơi, từ mộ vua tới mộ dân thường.

Từ khoảng thời Tân Vương quốc, thuỷ tinh màu xuất hiện trong kim hoàn cao cấp. Trên chính đồ trang sức của Tutankhamun, nhiều ô "đá" thực ra là thuỷ tinh màu giả lapis, giả turquoise. Thợ hiện đại có thể coi đó là "đồ giả", nhưng với người Ai Cập, thuỷ tinh là vật liệu mới, khó làm và được quý trọng. Bài học cho người xem bảo tàng: đừng mặc định màu xanh trên một món vàng cổ là đá thật.

Bùa ngực Tutankhamun và kính sa mạc Libya

Mộ Tutankhamun, được Howard Carter tìm thấy năm 1922, có hàng trăm món trang sức. Mặt nạ vàng nổi tiếng, nặng khoảng hơn 10 kg vàng, được khảm lapis ở viền mắt và lông mày, thạch anh và obsidian ở mắt, cùng carnelian, turquoise và thuỷ tinh màu ở vòng cổ.

Hiện vật làm giới khoáng vật quan tâm nhất là một bùa ngực có con bọ hung ở giữa bằng một chất trong màu vàng lục. Năm 1998, nhà khoáng vật học Vincenzo de Michele xác định chất ấy là kính sa mạc Libya, một loại thuỷ tinh tự nhiên gần như silica nguyên chất tìm thấy ở vùng Đại Biển Cát giữa Ai Cập và Libya. Nguồn gốc kính sa mạc Libya vẫn đang được nghiên cứu, nhiều nhà khoa học cho rằng nó liên quan tới một vụ va chạm thiên thạch hoặc vụ nổ thiên thể trên không cách đây khoảng 29 triệu năm. Chiếc bùa nhỏ vì thế nối lịch sử pharaoh với một sự kiện địa chất cổ hơn nhiều.

Kho báu các công chúa thời Trung vương quốc

Nhiều chuyên gia coi thời Trung vương quốc, đặc biệt vương triều 12, là đỉnh cao tay nghề kim hoàn Ai Cập. Hai phát hiện lớn đều đến từ mộ phụ nữ hoàng tộc:

• Dahshur: năm 1894–1895, nhà khảo cổ Jacques de Morgan tìm thấy trang sức của các công chúa vương triều 12 gần kim tự tháp, với bùa ngực khảm carnelian, turquoise, lapis tinh xảo. Phần lớn ở Bảo tàng Ai Cập (Cairo).
• Lahun: năm 1914, đoàn khai quật của Flinders Petrie, trong đó Guy Brunton trực tiếp làm việc, tìm thấy trong một hốc mộ đầy bùn kho trang sức của công chúa Sithathoryunet, có bùa ngực mang tên vua Senusret II. Phần lớn sưu tập này ở Bảo tàng Metropolitan (New York).

Nhìn gần các bùa ngực này, ta thấy những mảnh đá chỉ vài milimet, mài khít vào ô tới mức gần như không thấy khe. Không có kính lúp hiện đại, không có máy mài điện, chỉ có cát, đá mài và thời gian.

Góc nhìn hôm nay: xem trang sức Ai Cập cho ra nghề

Khi xem trang sức Ai Cập, thử làm ba việc. Một, phân biệt đá và vật thay thế: carnelian có độ trong mờ, ánh sáng xuyên vào được; faience đục, men bóng; thuỷ tinh cổ thường có bọt khí nhỏ và bề mặt bị phong hoá. Hai, nhìn mép ô khảm: mảnh nào bị rơi ra để lộ ô trống, bạn sẽ thấy rõ cấu trúc dải vàng. Ba, đọc nhãn để biết vương triều; trang sức Trung vương quốc và Tân vương quốc khác nhau rõ về độ tinh và bảng màu.

Nơi nên xem: Bảo tàng Ai Cập ở Cairo và Đại Bảo tàng Ai Cập ở Giza (đồ mộ Tutankhamun, trang sức Dahshur); Bảo tàng Metropolitan ở New York (kho Lahun); Bảo tàng Anh và Bảo tàng Louvre với các sưu tập trang sức và bùa. Muốn đọc kỹ về vật liệu, có thể tìm cuốn Ancient Egyptian Materials and Industries của Alfred Lucas, sách kinh điển về vật liệu Ai Cập cổ, cùng các bản cập nhật sau này của giới nghiên cứu.