Danh sách đá tháng sinh mà các tiệm kim hoàn dùng ngày nay không có từ thời cổ đại: nó được Hiệp hội Kim hoàn Quốc gia Mỹ (tiền thân của Jewelers of America) thông qua năm 1912 tại Kansas City, rồi được giới kinh doanh sửa đổi các năm 1952, 2002 và 2016. Gốc xa của ý tưởng là mười hai viên đá trên tấm giáp ngực của thầy tế lễ thượng phẩm trong sách Xuất Hành, được Josephus và các học giả Kitô giáo đầu tiên gắn với mười hai tháng và mười hai cung hoàng đạo. Nói gọn: ý niệm thì cổ, còn bảng đá cụ thể là một quy ước thương mại hiện đại.
Tấm giáp ngực của Aaron: mười hai viên đá, mười hai chi tộc
Sách Xuất Hành (chương 28) mô tả tấm giáp ngực (hoshen) của thầy tế lễ thượng phẩm Aaron: bốn hàng, mỗi hàng ba viên đá, mỗi viên khắc tên một trong mười hai chi tộc Israel. Đây là gốc văn bản xa nhất của ý tưởng "mười hai viên đá cho mười hai phần".
Vấn đề là không ai biết chắc mười hai viên ấy là đá gì. Tên đá trong tiếng Hebrew cổ được dịch sang tiếng Hy Lạp trong bản Bảy Mươi, rồi sang tiếng Latin trong bản Vulgata, và mỗi lần dịch là một lần đoán. Các nhà khoáng vật học lưu ý một số điểm:
- Chữ thường được dịch là "sapphire" rất có thể chỉ lapis lazuli; sapphire corundum hầu như chưa được biết tới ở vùng Cận Đông thời ấy.
- Chữ đôi khi được dịch là "kim cương" gần như chắc chắn không phải kim cương: thợ thời đó không có cách khắc chữ lên kim cương.
- Thời cổ, đá được gọi tên theo màu nhiều hơn theo khoáng vật. Một chữ có thể gom cả đá đỏ (garnet, carnelian, spinel), chữ khác gom mọi đá xanh lục.
Sách Khải Huyền (chương 21) lại có mười hai viên đá làm nền móng tường thành Giêrusalem mới, với danh sách khác đôi chút. Hai danh sách này, qua nhiều thế kỷ chú giải, trở thành nguồn cảm hứng cho mọi bảng đá về sau.
Từ chi tộc sang tháng: Josephus và Thánh Jerome
Bước chuyển quan trọng thuộc về sử gia Do Thái Flavius Josephus ở thế kỷ 1. Trong các tác phẩm của mình, ông viết rằng mười hai viên đá trên giáp ngực tương ứng với mười hai tháng, hoặc mười hai cung hoàng đạo. Đến khoảng thế kỷ 4–5, Thánh Jerome và các tác giả Kitô giáo khác bàn về mối liên hệ giữa đá giáp ngực, đá nền móng và các tông đồ, các tháng trong năm.
Tuy vậy, suốt thời cổ đại và trung đại, ý tưởng phổ biến hơn là một người sở hữu cả mười hai viên và đeo lần lượt mỗi tháng một viên, chứ chưa phải mỗi người chỉ có "đá tháng sinh" riêng. Nhà khoáng vật học George F. Kunz, chuyên gia đá quý của hãng Tiffany, trong cuốn The Curious Lore of Precious Stones (1913) cho rằng tục mỗi người đeo đá theo tháng sinh của mình xuất hiện ở Ba Lan khoảng thế kỷ 18. Nhận định này được trích dẫn rộng rãi nhưng chưa có chứng cứ chắc chắn; nên đọc nó như một giả thuyết của Kunz.
Người xưa nghĩ gì về sức mạnh của đá
Trước khi có đá tháng sinh, đã có cả một dòng sách gọi là lapidary (sách đá), tập hợp mô tả đá và những quyền năng người ta tin đá có. Theophrastus, học trò của Aristotle, viết chuyên luận Về các loại đá khoảng cuối thế kỷ 4 trước Công nguyên, phần lớn là quan sát thực tế. Pliny Già trong quyển 37 Lịch sử tự nhiên (khoảng năm 77) vừa ghi chép mỏ, màu, cách thử đá, vừa thuật lại các niềm tin, thường kèm thái độ hoài nghi. Thời Trung cổ, giám mục Marbode xứ Rennes (thế kỷ 11) soạn bài thơ Latin về đá rất phổ biến, đầy những lời hứa đá giữ người khỏi độc, khỏi say, khỏi sét đánh.
Ở phương Đông, truyền thống Ấn Độ có navaratna, bộ chín viên đá ứng với chín thiên thể trong chiêm tinh. Ở Trung Hoa, ngọc gắn với đạo đức người quân tử. Tất cả đều là quan niệm văn hoá; khoa học hiện đại không xác nhận bất kỳ viên đá nào có tác dụng lên sức khoẻ, vận mệnh hay tính cách. Giá trị thật của các sách đá cổ là ở chỗ chúng cho thấy người xưa đã biết những đá nào, lấy từ đâu và nhìn thế giới vật chất ra sao.
Năm 1912: Kansas City và danh sách thương mại
Đến đầu thế kỷ 20, mỗi tiệm, mỗi nước dùng một bảng đá tháng sinh khác nhau, khách hàng rối và người bán cũng rối. Năm 1912, Hiệp hội Kim hoàn Quốc gia Mỹ (National Association of Jewelers, sau này là Jewelers of America) họp tại Kansas City và thông qua một danh sách chuẩn. Mục đích là thống nhất một bảng chung cho cả ngành để việc bán hàng và quảng cáo thuận lợi; danh sách này đặt turquoise và lapis lazuli cho tháng 12, chưa có các đá như alexandrite hay tanzanite.
Từ đó danh sách được sửa nhiều lần, mỗi lần đều có lý do thương mại rõ ràng:
- 1952: Hội đồng Công nghiệp Kim hoàn Mỹ bổ sung một số đá, như alexandrite cho tháng 6, citrine cho tháng 11, tourmaline hồng cho tháng 10, zircon cho tháng 12.
- 2002: Hiệp hội Thương mại Đá màu Mỹ (AGTA) thêm tanzanite cho tháng 12, một loại đá chỉ mới được thương mại hoá từ cuối thập niên 1960.
- 2016: AGTA và Jewelers of America thêm spinel cho tháng 8.
Anh và một số nước khác có danh sách riêng, khác bảng Mỹ ở vài tháng. Vì vậy câu hỏi "đá tháng sinh của mình là gì" không có đáp án duy nhất, chỉ có đáp án theo bảng nào.
Bảng đá tháng sinh hiện đại (theo danh sách Mỹ)
| Tháng | Đá | Ghi chú của nhà khoáng vật |
|---|---|---|
| 1 | Garnet | Một nhóm khoáng vật silicat, không phải một loại đá |
| 2 | Amethyst | Thạch anh tím, màu do sắt và bức xạ tự nhiên |
| 3 | Aquamarine, bloodstone | Aquamarine là beryl xanh nhạt; bloodstone là chalcedony có đốm đỏ |
| 4 | Kim cương | Cacbon tinh khiết, cứng nhất thang Mohs |
| 5 | Ngọc lục bảo | Beryl xanh lục do crom, vanadi |
| 6 | Ngọc trai, đá mặt trăng, alexandrite | Ngọc trai là đá quý hữu cơ; alexandrite đổi màu theo nguồn sáng |
| 7 | Ruby | Corundum đỏ |
| 8 | Peridot, spinel, sardonyx | Spinel được thêm năm 2016 |
| 9 | Sapphire | Corundum các màu ngoài đỏ |
| 10 | Opal, tourmaline | Opal là silica vô định hình chứa nước |
| 11 | Topaz, citrine | Citrine là thạch anh vàng, phần lớn do nung amethyst |
| 12 | Turquoise, zircon, tanzanite | Tanzanite là zoisit xanh tím, thêm năm 2002 |
Nhìn bảng bằng mắt nhà khoáng vật sẽ thấy ngay vài điều buồn cười: tháng 1 là cả một nhóm khoáng vật, tháng 6 có một thứ không phải khoáng vật, tháng 11 có citrine mà phần lớn trên thị trường là amethyst đem nung. Bảng này được lập cho quầy hàng, không phải cho phòng thí nghiệm.
Góc nhìn hôm nay: đá tháng sinh nên hiểu thế nào
Đá tháng sinh là một quy ước đẹp để tặng quà và kể chuyện, không hơn. Nó không có cơ sở khoa học, không liên quan đến tính cách hay sức khoẻ, và các "bảng đá hợp mệnh" lưu hành trên mạng càng không. Hiểu nguồn gốc của nó giúp người mua bình tĩnh: không có viên đá "đúng" hay "sai" cho tháng sinh, chỉ có viên đá mình thích.
Còn với người mê đá, bảng tháng sinh là một cánh cửa tốt. Mười hai tháng dẫn tới mười mấy khoáng vật thuộc các họ khác nhau: oxit (ruby, sapphire, spinel), silicat (garnet, peridot, beryl, topaz, tourmaline), cacbon (kim cương), silica (thạch anh, opal), phosphat (turquoise) và đá hữu cơ (ngọc trai). Mỗi tháng là một bài học khoáng vật. Muốn đọc tiếp, cuốn của Kunz năm 1913 nay đã hết hạn bản quyền và dễ tìm đọc bản số; các trang của GIA có mô tả khoa học cho từng loại đá trong bảng.
Câu hỏi thường gặp
Đá tháng sinh có từ bao giờ?
Ý tưởng gắn mười hai viên đá với mười hai tháng có từ thế kỷ 1, khi Josephus liên hệ tấm giáp ngực của Aaron với các tháng và cung hoàng đạo. Còn danh sách đá tháng sinh hiện đại do Hiệp hội Kim hoàn Quốc gia Mỹ thông qua năm 1912. Danh sách này được sửa vào các năm 1952, 2002 và 2016.
Ai đặt ra danh sách đá tháng sinh?
Bảng phổ biến nhất hiện nay do Hiệp hội Kim hoàn Quốc gia Mỹ, tiền thân của Jewelers of America, lập năm 1912 tại Kansas City. Đây là một quy ước thương mại nhằm thống nhất cách bán hàng. Các bổ sung sau do Hội đồng Công nghiệp Kim hoàn Mỹ và Hiệp hội Thương mại Đá màu Mỹ (AGTA) thực hiện.
Tấm giáp ngực của Aaron có những đá gì?
Sách Xuất Hành kể tấm giáp ngực có mười hai viên đá xếp bốn hàng, khắc tên mười hai chi tộc Israel. Tên đá trong tiếng Hebrew cổ khó xác định, các bản dịch qua tiếng Hy Lạp và Latin đều mang tính phỏng đoán. Chẳng hạn chữ hay dịch là "sapphire" nhiều khả năng chỉ lapis lazuli.
Vì sao tháng 12 có tới ba loại đá?
Danh sách 1912 ghi turquoise và lapis cho tháng 12; năm 1952 zircon được thêm vào, năm 2002 AGTA bổ sung tanzanite. Mỗi lần thêm đều nhằm cho người mua nhiều lựa chọn màu và mức giá hơn. Vì vậy nhiều tháng có từ hai đến ba đá.
Đeo đá tháng sinh có tốt cho sức khoẻ không?
Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy đá tháng sinh ảnh hưởng tới sức khoẻ, vận may hay tính cách. Niềm tin về quyền năng của đá là quan niệm văn hoá có từ các sách đá cổ. Đá tháng sinh nên được hiểu như một quy ước tặng quà mang tính kỷ niệm.
