Gần như mọi viên lapis lazuli trong cổ vật Lưỡng Hà, Ai Cập và thung lũng Indus đều có thể truy về một vùng núi: Badakhshan ở đông bắc Afghanistan, nơi các mỏ Sar-e Sang bên thung lũng sông Kokcha đã được khai thác từ hàng nghìn năm. Từ đó, đá xanh đi bằng lưng lừa và đoàn buôn qua hàng nghìn cây số để thành hạt chuỗi trong mộ hoàng gia Ur, thành lông mày trên mặt nạ vàng của Tutankhamun, rồi rất lâu sau thành bột màu ultramarine trên tranh thờ châu Âu. Đọc một viên lapis trong bảo tàng, vì thế, là đọc một trong những tuyến buôn đường dài cổ nhất của loài người.
Lapis lazuli là đá, không phải một khoáng vật
Người thợ kim hoàn hay gọi lapis là "đá quý", nhưng nhà địa chất sẽ sửa: lapis lazuli là một loại đá, tức hỗn hợp nhiều khoáng vật, chứ không phải một khoáng vật đơn lẻ như ruby hay ngọc lục bảo. Thành phần làm nên màu xanh là lazurit, một khoáng vật nhóm sodalit chứa lưu huỳnh. Đi kèm là canxit trắng, những đốm pyrit vàng óng như rắc kim loại, đôi khi có diopsit, sodalit và các khoáng vật khác.
Lapis sinh ra khi đá vôi hoặc đá hoa bị biến chất tiếp xúc, có dung dịch giàu natri và lưu huỳnh thấm vào. Điều kiện ấy hiếm, nên trên toàn thế giới chỉ có vài nơi cho lapis đủ đẹp để chế tác: Badakhshan (Afghanistan), vùng núi Andes của Chile, khu vực hồ Baikal (Nga), cùng một số mỏ nhỏ khác. Trong thời cổ đại, theo hiểu biết hiện nay, nguồn chính cho cả vùng từ Ai Cập tới Indus là Badakhshan.
Một điều người xem bảo tàng có thể tự quan sát: lapis Badakhshan loại đẹp thường xanh thẫm đều, có pyrit lấm tấm; lapis Chile thường nhiều canxit hơn, xanh nhạt và loang trắng. Đây chỉ là xu hướng chung, không đủ để định nguồn gốc một hiện vật. Việc định nguồn gốc cổ vật cần phân tích nguyên tố vi lượng trong phòng thí nghiệm, và các nghiên cứu như vậy vẫn đang tiếp tục.
Sar-e Sang: mỏ đá xanh lâu đời bậc nhất
Sar-e Sang nằm trên vách thung lũng sông Kokcha, ở độ cao lớn, mùa đông tuyết phủ đường vào. Thợ mỏ xưa dùng kỹ thuật đốt lửa vào vách đá rồi tạt nước lạnh cho đá nứt, sau đó cạy từng khối. Cách làm này được các nhà du hành nhiều thế kỷ sau còn mô tả lại. Marco Polo, khi kể về vùng Badakhshan cuối thế kỷ 13, có nhắc tới núi cho thứ đá xanh dùng làm màu "azure" tốt nhất, bên cạnh các mỏ "balas ruby" (spinel) nổi tiếng gần đó.
Lapis xuất hiện rất sớm. Hạt lapis đã được tìm thấy ở Mehrgarh (Pakistan ngày nay) trong các lớp thời đồ đá mới, cho thấy đá xanh đã đi xa khỏi núi từ trước khi có chữ viết. Đến thời văn minh Indus, người Harappa có một khu định cư buôn bán ở Shortugai, phía bắc Afghanistan, gần nguồn lapis; nhiều nhà khảo cổ cho rằng chính lapis và thiếc là lý do họ lập ra trạm xa xôi ấy.
Ở thành Shahr-i Sokhta (đông Iran ngày nay), các nhà khảo cổ tìm thấy dấu vết xưởng chế tác lapis với phôi thô và mảnh vụn, cho thấy đá được sơ chế dọc đường trước khi tới các thành thị Lưỡng Hà. Nói cách khác, chuỗi cung ứng đá quý có các trạm trung gian từ cách đây hơn bốn nghìn năm.
Lưỡng Hà: đá của thần linh và vua chúa
Hiếm nền văn minh cổ nào say mê lapis như người Sumer. Trong thần thoại "Inanna xuống cõi âm", nữ thần mang chuỗi hạt lapis và cây thước đo bằng lapis, và phải cởi bỏ từng món trang sức qua mỗi cổng âm phủ. Trường ca "Enmerkar và chúa xứ Aratta" kể vua thành Uruk đòi xứ Aratta xa xôi gửi vàng, bạc và lapis để trang hoàng đền thờ, đổi lại là lúa mì. Aratta ở đâu vẫn còn tranh cãi, nhưng câu chuyện phản ánh đúng thực tế: vùng đồng bằng Lưỡng Hà không có đá quý, mọi viên lapis đều phải đổi bằng nông sản và hàng thủ công.
Bằng chứng ngoạn mục nhất là Nghĩa trang Hoàng gia Ur, do Leonard Woolley khai quật vào thập niên 1920–1930, có niên đại khoảng giữa thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên. Từ đây có:
- Bộ mũ đội đầu và chuỗi hạt của Puabi, một phụ nữ quyền quý được xác định qua con dấu trụ khắc tên, gồm lá vàng xen hàng trăm hạt lapis và carnelian đỏ.
- "Cờ hiệu Ur" (Standard of Ur), chiếc hộp gỗ khảm vỏ ốc, đá vôi đỏ và lapis, kể cảnh chiến trận và yến tiệc; công dụng thật của nó vẫn chưa rõ. Hiện vật ở Bảo tàng Anh.
- Tượng "Dê đực trong bụi cây", hai pho được tìm thấy, làm từ gỗ bọc vàng, bạc, vỏ ốc và lapis; một ở Bảo tàng Anh, một ở Bảo tàng Penn (Philadelphia).
Màu xanh của lapis kết hợp với vàng và carnelian tạo nên bộ ba màu đặc trưng của kim hoàn Lưỡng Hà: vàng ánh mặt trời, đỏ máu, xanh bầu trời đêm. Người thợ thời ấy chưa biết giác mặt; họ mài hạt tròn, hạt ống, cắt mảnh phẳng để khảm. Lapis cứng khoảng 5–5,5 trên thang Mohs, đủ mềm để mài bằng cát và đá mài, đủ bền để tồn tại qua bốn nghìn năm dưới đất.
Ai Cập: tóc của các vị thần
Người Ai Cập gọi lapis là khesbed. Trong một bản văn thần thoại kể về thần mặt trời Ra khi đã già, xương của thần được tả là bạc, da thịt là vàng và tóc là lapis. Hình ảnh ấy giải thích vì sao tượng thần thường có tóc, mày khảm đá xanh.
Hạt lapis đã có trong các mộ thời tiền vương triều (văn hoá Naqada), tức là đá xanh từ Afghanistan tới sông Nile từ trước khi có pharaoh đầu tiên. Đến thời Tân Vương quốc, lapis là vật liệu không thể thiếu trong kim hoàn hoàng gia: mặt nạ vàng của Tutankhamun dùng lapis viền mắt và lông mày, các bùa ngực khảm lapis cùng carnelian, turquoise. Một số văn thư ngoại giao thời Amarna cho thấy lapis còn là món quà giữa các vua chúa Cận Đông. Khi lapis thật khan hiếm, thợ Ai Cập làm sứ men xanh (faience) và thuỷ tinh màu để thay thế, và nhiều món "lapis" trong mộ thực ra là thuỷ tinh.
Từ đá quý thành bột màu đắt nhất châu Âu
Lapis đổi vai từ đá trang sức thành bột màu khi người ta học được cách tách lazurit khỏi canxit và pyrit. Nghiền lapis thô chỉ cho bột xám xanh nhạt; muốn có màu xanh sâu phải trộn bột đá với sáp, nhựa và dầu thành khối dẻo, rồi nhào trong nước tro kiềm cho các hạt lazurit tách ra lắng xuống. Họa sĩ Cennino Cennini, trong cuốn sổ tay nghề vẽ viết khoảng năm 1400, mô tả kỹ quy trình này và gọi màu ấy là cao quý hơn mọi màu khác.
Bằng chứng sớm về ultramarine trong hội hoạ đến từ các bức bích hoạ hang Phật giáo ở Bamiyan (Afghanistan), khoảng thế kỷ 7, tức ngay gần nguồn đá. Ở châu Âu, cái tên ultramarinus nghĩa là "từ bên kia biển", nhắc rằng đá phải vượt Địa Trung Hải, thường qua tay thương nhân Venice. Chuyện màu xanh lam trong lịch sử hội hoạ là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng trên tranh thời Trung cổ và Phục Hưng, áo choàng xanh của Đức Mẹ thường chính là bột của những viên đá từ thung lũng Kokcha.
Một phát hiện năm 2019 làm giới nghiên cứu ngạc nhiên: trong cao răng của một phụ nữ chôn tại một tu viện nữ ở Dalheim (Đức), niên đại khoảng thế kỷ 11–12, các nhà khoa học tìm thấy hạt lapis. Giả thuyết hợp lý nhất là bà làm nghề vẽ minh hoạ sách chép tay và có thói quen liếm đầu cọ. Một chấm xanh trong răng đủ để viết lại hiểu biết về việc phụ nữ tham gia chép sách thời Trung cổ.
Dòng thời gian của lapis lazuli
| Thời gian (ước tính) | Nơi | Dấu vết |
|---|---|---|
| Thời đồ đá mới | Mehrgarh (Pakistan) | Hạt lapis trong mộ, bằng chứng buôn đường dài sớm |
| Thiên niên kỷ 4 TCN | Ai Cập tiền vương triều | Hạt lapis trong mộ văn hoá Naqada |
| Thiên niên kỷ 3 TCN | Shahr-i Sokhta, Shortugai | Xưởng sơ chế và trạm buôn gần nguồn đá |
| Khoảng giữa thiên niên kỷ 3 TCN | Ur (Iraq) | Nghĩa trang Hoàng gia: trang sức Puabi, Cờ hiệu Ur |
| Thế kỷ 14 TCN | Thebes (Ai Cập) | Lapis trên mặt nạ và trang sức mộ Tutankhamun |
| Khoảng thế kỷ 7 | Bamiyan (Afghanistan) | Ultramarine trên bích hoạ hang Phật giáo |
| Cuối thế kỷ 13 | Badakhshan | Marco Polo nhắc tới núi cho đá màu azure |
| Khoảng 1400 | Ý | Cennini ghi lại cách tinh chế ultramarine |
Góc nhìn hôm nay: đọc một viên lapis trong tủ kính
Khi gặp lapis ở bảo tàng, hãy để ý ba điều. Một, màu và đốm: pyrit vàng lấm tấm là dấu hiệu của đá tự nhiên, còn mảng trắng là canxit. Hai, cách chế tác: hạt ống dài, khoan hai đầu gặp nhau ở giữa, là kỹ thuật cổ; mảnh khảm phẳng ghép trong ô là lối của Ur và Ai Cập. Ba, nhãn hiện vật: nếu ghi "faience" hay "glass", đó là vật thay thế, và chính sự thay thế ấy cho thấy lapis thật quý tới mức nào.
Những nơi nên xem: Bảo tàng Anh (London) với Cờ hiệu Ur và các hiện vật Ur; Bảo tàng Penn (Philadelphia) với trang sức Puabi; Bảo tàng Ai Cập và Đại Bảo tàng Ai Cập ở Cairo, Giza với đồ mộ Tutankhamun. Về đọc thêm, các tài liệu của GIA và Mindat.org mô tả rõ thành phần khoáng vật của lapis; phần lịch sử buôn bán có trong nhiều nghiên cứu khảo cổ về thương mại Cận Đông cổ đại.
Một lưu ý thực tế cho người làm nghề: lapis mềm, xốp vừa phải và nhạy với axit, mồ hôi, chất tẩy rửa. Hiện vật cổ còn đẹp được là nhờ nằm yên trong đất khô. Đồ lapis đeo hằng ngày nên lau bằng khăn mềm ẩm, tránh sóng siêu âm và hoá chất.
Câu hỏi thường gặp
Lapis lazuli là gì?
Lapis lazuli là một loại đá biến chất màu xanh lam thẫm, thành phần chính là khoáng vật lazurit, kèm canxit trắng và pyrit vàng. Vì là hỗn hợp nhiều khoáng vật nên về mặt khoa học nó là đá chứ không phải một khoáng vật đơn lẻ. Độ cứng khoảng 5–5,5 Mohs.
Lapis lazuli thời cổ đại lấy từ đâu?
Theo hiểu biết hiện nay, nguồn chính cho Lưỡng Hà, Ai Cập và văn minh Indus là vùng Badakhshan ở đông bắc Afghanistan, đặc biệt các mỏ Sar-e Sang bên sông Kokcha. Đá được chở qua các trạm trung gian như Shahr-i Sokhta trước khi tới các thành thị lớn. Ngày nay còn có lapis ở Chile và vùng hồ Baikal.
Vì sao người Ai Cập và Sumer quý lapis đến vậy?
Màu xanh thẫm của lapis gợi bầu trời đêm và được gắn với thần linh: người Ai Cập tả tóc thần Ra bằng lapis, người Sumer cho nữ thần Inanna đeo chuỗi lapis. Ngoài ý nghĩa tôn giáo, đá phải đi rất xa mới tới nên hiếm và quý. Đây là quan niệm văn hoá của người xưa, không phải đặc tính khoa học của đá.
Ultramarine làm từ lapis lazuli như thế nào?
Người ta nghiền lapis, trộn bột với sáp, nhựa và dầu thành khối dẻo rồi nhào trong nước kiềm để hạt lazurit xanh tách ra, bỏ lại canxit và pyrit. Cennino Cennini mô tả quy trình này khoảng năm 1400. Từ thế kỷ 19 đã có ultramarine tổng hợp nên màu này không còn hiếm.
Lapis lazuli và sodalit khác nhau thế nào?
Sodalit là khoáng vật cùng nhóm, cũng màu xanh, nhưng thường xanh hơi tím, có vân trắng và rất ít pyrit. Lapis có lazurit chứa lưu huỳnh cho màu xanh sâu hơn và hay có đốm pyrit vàng. Phân biệt chắc chắn cần phép đo trong phòng thí nghiệm.
