Trước thập niên 1720, gần như toàn bộ kim cương của thế giới đến từ Ấn Độ, chủ yếu từ các bãi sa khoáng dọc sông Krishna mà người châu Âu gọi chung bằng tên vương quốc Golconda. Những viên kim cương lịch sử lừng danh như Koh-i-Noor, Regent hay Darya-ye Noor đều được cho là xuất xứ từ vùng này. Chỉ khi người ta tìm thấy kim cương ở Minas Gerais (Brazil) khoảng năm 1725, rồi ở Nam Phi năm 1867, vị thế độc tôn ấy mới chấm dứt.
Kim cương Ấn Độ trong sách cổ
Người Ấn Độ biết kim cương từ rất sớm. Các văn bản tiếng Phạn gọi kim cương là vajra, cùng tên với chày sấm sét của thần Indra, gợi tới độ cứng không gì phá nổi. Bộ Arthashastra, chuyên luận về trị quốc thường gắn với Kautilya (niên đại còn bàn cãi, có thể hình thành trong nhiều thế kỷ quanh đầu Công nguyên), đã có phần bàn về các loại đá quý, trong đó có kim cương, như một nguồn thu của kho nhà nước.
Người Hy Lạp, La Mã biết kim cương qua đường buôn. Pliny Già nhắc tới adamas đến từ Ấn Độ và coi đó là thứ quý nhất trong mọi vật của con người. Từ adamas ("không khuất phục") mà về sau có chữ "diamond".
Một điểm khác biệt văn hoá đáng chú ý: ở Ấn Độ xưa, kim cương thường được quý ở dạng tinh thể tự nhiên, nhất là tinh thể bát diện tám mặt với cạnh sắc. Nhiều viên chỉ được mài sơ để lộ mặt sáng mà giữ tối đa trọng lượng. Kỹ thuật giác nhiều mặt để kim cương lấp lánh phát triển mạnh ở châu Âu từ thế kỷ 15 trở đi, và cũng là nguyên nhân nhiều viên kim cương Ấn Độ bị mài lại, mất đáng kể trọng lượng.
Golconda là gì: một pháo đài, không phải một mỏ
Đây là chỗ hay hiểu nhầm. Golconda là một pháo đài và thành phố gần Hyderabad ngày nay, kinh đô của vương triều Qutb Shahi từ thế kỷ 16 đến cuối thế kỷ 17. Kim cương không đào ở Golconda; nó được đãi ở các bãi sỏi cát dọc sông Krishna và các phụ lưu, cách đó hàng trăm cây số, rồi mang về Golconda để mua bán, đánh thuế và một phần được mài giũa.
Mỏ nổi tiếng nhất là Kollur bên sông Krishna. Về mặt địa chất, kim cương ở đây nằm trong sa khoáng và cuội kết cổ: kim cương được sông ngòi bào mòn ra khỏi đá gốc từ rất lâu rồi lắng lại trong các lớp sỏi. Kim cương đi qua chặng đường đó là viên bền nhất; những viên nứt, kém chất lượng đã vỡ vụn dọc đường. Đó là một lý do kim cương sa khoáng Ấn Độ nổi tiếng chất lượng cao.
Ngày nay, trong nghề, chữ "Golconda" còn được dùng để chỉ những viên kim cương cực kỳ trong, gần như không có nitơ, thuộc loại mà khoa học xếp vào type IIa. Cần hiểu đây là cách gọi phẩm chất mang tính thương mại, không phải bằng chứng một viên đá đến từ Ấn Độ.
Tavernier: người buôn kim cương viết nhật ký
Nguồn tư liệu châu Âu quý nhất về kim cương Golconda là Jean-Baptiste Tavernier (1605–1689), thương nhân đá quý người Pháp đã sáu lần sang phương Đông trong khoảng năm 1630–1668. Cuốn Sáu chuyến du hành của ông, xuất bản năm 1676, tả các mỏ, cách đãi, cách mua bán và cả cách người ta giấu kim cương để tránh thuế.
Theo Tavernier, ở các mỏ có rất đông người làm việc: đàn ông đào, phụ nữ và trẻ em chuyển đất và đãi. Người mua và người bán thương lượng bằng ngón tay dưới một tấm vải, không nói thành lời giá cả, một tập quán ông thấy rất lạ. Các viên lớn vượt một trọng lượng nhất định thuộc về nhà vua. Lời Tavernier là chứng từ của người trong cuộc, nhưng vẫn cần đọc với sự dè dặt: ông là thương nhân, có lợi ích riêng, và một số con số của ông không kiểm chứng được.
Năm 1668, Tavernier bán cho vua Louis XIV một lô kim cương, trong đó có một viên xanh lam lớn mà đời sau gọi là "Tavernier Blue". Viên đá này về sau được mài lại thành "French Blue", và nhiều nghiên cứu xác định viên kim cương Hope nổi tiếng ngày nay được mài ra từ nó. Câu chuyện "lời nguyền" quanh viên Hope là một đề tài khác; điều đáng nhớ ở đây là kim cương xanh lam hiếm nhất phương Tây cũng có gốc từ sông Krishna.
Những viên kim cương lớn mang dấu Ấn Độ
| Tên | Trọng lượng hiện nay (khoảng) | Nơi lưu giữ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Koh-i-Noor | 105,6 carat | Tháp London (Anh) | Mài lại năm 1852 từ khoảng 186 carat; lịch sử sớm còn mờ |
| Regent | 140,6 carat | Louvre (Paris) | Tìm thấy khoảng năm 1698; qua tay Thomas Pitt, bán cho nhiếp chính Pháp năm 1717 |
| Darya-ye Noor | khoảng 182 carat | Kho Báu vật Quốc gia Iran (Tehran) | Kim cương hồng nhạt dạng tấm, được cho là lấy từ Delhi năm 1739 |
| Hope (từ Tavernier Blue) | 45,5 carat | Smithsonian (Washington) | Kim cương xanh lam, có gốc từ viên Tavernier bán năm 1668 |
Koh-i-Noor đáng nói riêng. Truyền thống gắn nó với nhiều triều đại Ấn Độ, nhưng các nhà sử học như William Dalrymple và Anita Anand, trong cuốn sách năm 2017 về viên đá, chỉ ra rằng nhiều chi tiết "cổ xưa" của câu chuyện là do người đời sau thêu dệt. Những mốc khá chắc chắn bắt đầu từ năm 1739, khi Nader Shah của Ba Tư chiếm Delhi và mang về kho báu Mughal. Viên đá sau đó qua tay các thủ lĩnh Afghanistan, tới vua Sikh Ranjit Singh ở Lahore, rồi về tay Công ty Đông Ấn Anh sau năm 1849 và được dâng lên Nữ hoàng Victoria. Năm 1852 nó được mài lại theo kiểu châu Âu, giảm từ khoảng 186 xuống khoảng 105,6 carat. Quyền sở hữu viên đá ngày nay vẫn là chủ đề tranh luận giữa nhiều quốc gia.
Brazil năm 1725 và sự kết thúc của độc quyền
Đến đầu thế kỷ 18, các mỏ Ấn Độ đã cạn dần sau nhiều thế kỷ đãi. Khoảng năm 1725, những người đi tìm vàng ở Minas Gerais (Brazil, khi ấy thuộc Bồ Đào Nha) nhận ra những viên sỏi sáng trong lòng suối vùng Tijuco, nay là thành phố Diamantina, chính là kim cương. Bồ Đào Nha nhanh chóng lập vùng kim cương khép kín, kiểm soát chặt việc ra vào và khai thác, phần lớn bằng sức lao động của người nô lệ châu Phi.
Kim cương Brazil tràn vào châu Âu. Theo nhiều tài liệu lịch sử ngành kim hoàn, vì khách châu Âu tin đá Ấn Độ tốt hơn, có giai đoạn kim cương Brazil được chở sang Goa để bán lại dưới danh nghĩa "kim cương phương Đông". Từ đây trung tâm cung ứng chuyển sang Brazil cho tới khi Nam Phi phát hiện kim cương năm 1867, mở ra kỷ nguyên mỏ ống kimberlit, câu chuyện của cơn sốt kim cương sau này.
Dòng thời gian kim cương trước kỷ nguyên Nam Phi
- Quanh đầu Công nguyên: kim cương được bàn trong các văn bản Ấn Độ như Arthashastra; Pliny nhắc tới adamas từ Ấn Độ.
- Thế kỷ 15: kỹ thuật mài kim cương phát triển ở châu Âu (Venice, Bruges, sau là Antwerp).
- Thế kỷ 16–17: vương triều Qutb Shahi ở Golconda kiểm soát buôn bán kim cương sông Krishna.
- 1630–1668: sáu chuyến đi của Tavernier.
- 1668: Tavernier bán viên kim cương xanh lam cho Louis XIV.
- Khoảng 1698: viên Regent được tìm thấy.
- Khoảng 1725: phát hiện kim cương ở Minas Gerais, Brazil.
- 1739: Nader Shah mang kho báu Mughal, có Koh-i-Noor và Darya-ye Noor, về Ba Tư.
- 1867: phát hiện kim cương ở Nam Phi.
Góc nhìn hôm nay: thăm Golconda và đọc một viên kim cương cổ
Pháo đài Golconda gần Hyderabad nay là di tích mở cửa cho khách; đứng ở cổng có thể thử hiện tượng âm học nổi tiếng, vỗ tay dưới vòm cổng thì tiếng vọng lên tới đỉnh đồi. Các bãi sông Krishna nơi từng đãi kim cương không còn dấu tích gì đáng kể, nhắc rằng sa khoáng là thứ tài nguyên có thể đãi cạn.
Khi nhìn một viên kim cương cổ trong bảo tàng, hãy để ý hình dạng: viên mỏng dạng tấm, mặt phẳng lớn, đường viền không đều thường là lối mài Ấn Độ giữ trọng lượng; viên tròn lấp lánh nhiều mặt là sản phẩm của nghề giác châu Âu, thường là kết quả mài lại. Người muốn đọc tiếp có thể tìm bản dịch tiếng Anh cuốn du ký của Tavernier (đã thuộc phạm vi công cộng), và cuốn Koh-i-Noor của Dalrymple và Anand.
Câu hỏi thường gặp
Kim cương Golconda là gì?
Kim cương Golconda là tên gọi kim cương khai thác từ các bãi sa khoáng dọc sông Krishna ở Ấn Độ, được buôn bán qua vương quốc Golconda gần Hyderabad. Ngày nay trong nghề, chữ "Golconda" còn dùng để chỉ những viên kim cương type IIa rất trong. Cách dùng sau là thuật ngữ thương mại, không chứng minh nguồn gốc Ấn Độ.
Trước khi có mỏ Nam Phi, kim cương lấy từ đâu?
Trước khoảng năm 1725, Ấn Độ gần như là nguồn kim cương duy nhất của thế giới. Từ năm 1725 Brazil trở thành nguồn chính, sau khi kim cương được phát hiện ở Minas Gerais. Nam Phi chỉ bắt đầu từ năm 1867.
Koh-i-Noor nặng bao nhiêu carat?
Koh-i-Noor hiện nặng khoảng 105,6 carat, sau khi được mài lại năm 1852 từ khoảng 186 carat. Viên đá nằm trong bộ châu báu hoàng gia Anh ở Tháp London. Lịch sử trước năm 1739 của nó phần lớn là truyền thống chưa kiểm chứng.
Tavernier là ai?
Jean-Baptiste Tavernier (1605–1689) là thương nhân đá quý người Pháp, sáu lần sang phương Đông và ghi chép tỉ mỉ về các mỏ kim cương Ấn Độ. Năm 1668 ông bán cho Louis XIV một viên kim cương xanh lam lớn, viên đá về sau được mài thành kim cương Hope. Du ký của ông xuất bản năm 1676.
Vì sao kim cương sa khoáng thường chất lượng cao?
Trên đường bị sông ngòi bào mòn và vận chuyển, những viên kim cương nứt hoặc yếu dễ vỡ vụn. Những viên còn lại tới bãi sỏi thường là viên bền và ít khuyết tật. Vì vậy sa khoáng Ấn Độ, Brazil và một số nơi ở châu Phi nổi tiếng có tỷ lệ đá đẹp cao.
