Đá màu như ruby, sapphire, ngọc lục bảo, thạch anh, topaz thường được giác theo kiểu bậc thang (step cut), kiểu hỗn hợp (mixed cut) hoặc các dáng oval, cushion, chứ không chép nguyên kiểu brilliant của kim cương. Lý do chính là quang học: chiết suất đá màu thấp hơn kim cương nên góc tới hạn lớn hơn, góc đáy phải dốc hơn; thêm vào đó, với đá màu, người ta muốn khoe màu và độ trong hơn là ánh lửa. Hình dạng đá thô và độ giòn của từng loại đá cũng quyết định kiểu giác.
Vì sao không giác đá màu y như kim cương
Kim cương có chiết suất khoảng 2,42, góc tới hạn khoảng 24,4°. Thạch anh chiết suất khoảng 1,54, góc tới hạn khoảng 40,4°; beryl (ngọc lục bảo, aquamarine) khoảng 1,57–1,58; corundum khoảng 1,76–1,77, góc tới hạn khoảng 34,5°. Góc tới hạn càng lớn, ánh sáng càng khó bị phản xạ toàn phần trên mặt đáy.
Nếu đem tỷ lệ brilliant kim cương, góc đáy khoảng 40–41°, áp cho thạch anh, nhiều tia sáng chạm mặt đáy ở góc nhỏ hơn 40,4° sẽ lọt ra ngoài. Nhìn từ trên xuống thấy một vùng nhạt như ô cửa sổ, nhìn xuyên qua được viên đá, gọi là "cửa sổ" (windowing). Vì vậy sơ đồ giác cho đá chiết suất thấp đặt góc đáy dốc hơn. Ngược lại, đáy quá dốc thì ánh sáng bị dội ra ngoài sườn, viên đá có những mảng tối gọi là tắt sáng (extinction). Thợ phải tìm vùng giữa cho từng loại đá, nên sơ đồ giác thường ghi kèm chiết suất phù hợp.
Còn ánh lửa: độ tán sắc của phần lớn đá màu thấp hơn kim cương nhiều, nên có giác kiểu nào cũng không cho nhiều chớp màu như kim cương. Điều người xem muốn ở một viên sapphire là màu xanh trải đều, ở ngọc lục bảo là sắc lục sâu. Kiểu giác đá màu vì vậy được thiết kế quanh màu.
Giác bậc thang (step cut) và giác ngọc lục bảo
Step cut gồm các mặt hình thang dài chạy song song với cạnh viên đá, xếp thành từng bậc như bậc cầu thang ở cả phần trên lẫn phần đáy. Mặt bàn rộng, hình chữ nhật hoặc vuông.
- Ưu điểm: khoe độ trong và màu như nhìn qua một ô kính; giữ được trọng lượng tốt với đá thô dạng lăng trụ dài như beryl, tourmaline.
- Nhược điểm: ít lấp lánh; mặt bàn rộng làm lộ bao thể. Vì thế đá giác bậc thang đẹp thường phải khá sạch.
Giác ngọc lục bảo (emerald cut) là step cut hình chữ nhật có bốn góc vát chéo. Góc vát không phải để trang trí: ngọc lục bảo thường có nhiều vết nứt nhỏ và khá giòn, góc vuông nhọn rất dễ mẻ khi va hoặc khi thợ kim hoàn bẻ chấu. Vát góc giúp viên đá bền hơn. Kiểu này sau đó được dùng rộng rãi cho nhiều loại đá khác, kể cả kim cương.
Giác hỗn hợp: trên brilliant, dưới bậc thang
Mixed cut kết hợp hai kiểu: phần trên giác kiểu brilliant với các mặt tam giác và con diều để ánh sáng lấp lánh, phần đáy giác kiểu bậc thang để giữ trọng lượng và dẫn màu. Đây là kiểu rất phổ biến cho sapphire, ruby oval và cushion, nhất là đá giác ở các xưởng truyền thống Sri Lanka, Thái Lan.
Ưu điểm lớn của giác hỗn hợp là linh hoạt: đá thô hình dáng bất kỳ đều có thể giác theo kiểu này mà không bỏ đi quá nhiều. Nhược điểm là nếu thợ ưu tiên trọng lượng quá mức, phần đáy dễ bị phình to ("bụng") hoặc có cửa sổ ở giữa. Những viên như thế đi qua tay các xưởng ở nơi khác thường được giác lại.
Bảng so sánh các kiểu giác thường gặp cho đá màu
| Kiểu giác | Hình dạng | Mạnh ở | Thường gặp với |
|---|---|---|---|
| Bậc thang chữ nhật (emerald cut) | Chữ nhật vát góc, mặt bàn rộng | Màu, độ trong, chống mẻ góc | Ngọc lục bảo, aquamarine, tourmaline |
| Bậc thang vuông (Asscher, carré) | Vuông vát góc hoặc vuông | Đối xứng, hiệu ứng ô kính | Đá sạch, màu nhạt đến trung bình |
| Oval hỗn hợp | Oval, trên brilliant dưới bậc thang | Giữ trọng lượng, linh hoạt | Sapphire, ruby, spinel |
| Cushion | Vuông hoặc chữ nhật bo tròn góc | Mềm mại, góc bền | Sapphire, spinel, garnet |
| Brilliant tròn điều chỉnh góc | Tròn, góc đáy dốc hơn kim cương | Lấp lánh đều | Thạch anh, topaz, garnet, zircon |
| Bàn cờ (checkerboard) | Phần trên chia ô vuông nhỏ | Lấp lánh bề mặt, che bớt bao thể | Thạch anh, topaz, amethyst |
| Briolette | Giọt nước giác toàn thân, không mặt bàn | Đeo dạng mặt dây, khoe từ mọi phía | Thạch anh, topaz, aquamarine |
Màu đậm, màu nhạt: độ sâu viên đá điều chỉnh màu
Với đá màu, độ sâu và kích thước viên đá ảnh hưởng thẳng tới màu, vì ánh sáng đi càng dài trong viên đá thì bị hấp thụ càng nhiều:
- Đá màu nhạt (aquamarine nhạt, amethyst nhạt): thợ có thể giác sâu hơn một chút hoặc chọn kiểu giác cho ánh sáng đi đường dài, để màu đậm lên.
- Đá màu quá đậm (tourmaline lục sẫm, garnet đỏ thẫm, sapphire gần đen): giác nông hơn, mặt bàn rộng, hoặc chọn dáng dài để ánh sáng đi đường ngắn. Có khi cắt thành nhiều viên nhỏ thay vì một viên to tối màu.
- Đá đa sắc: kiểu giác phải đi cùng định hướng. Dáng dài như emerald cut hoặc oval cho phép đặt trục tinh thể theo chiều dài hay chiều ngang viên đá tùy màu mong muốn.
Đây là chỗ nghề giác đá màu khác hẳn kim cương: kim cương không màu, mục tiêu gần như chỉ là ánh sáng. Đá màu có thêm biến số màu, và một viên giác "đúng góc" theo sách vẫn có thể bị chê nếu màu không ra.
Giác theo dáng tự do và giác nghệ thuật
Từ nửa sau thế kỷ 20, một số thợ giác đá màu ở châu Âu và Mỹ làm các kiểu giác tự do: mặt lõm (concave), rãnh khắc ở mặt đáy, dáng hình học không cân đối. Mặt lõm được mài bằng trục quay tròn thay cho đĩa phẳng, tạo ra những dải sáng cong mà mặt phẳng không có. Những kiểu này thường làm thủ công từng viên, dành cho thạch anh, topaz, beryl có kích thước lớn. Ở Idar-Oberstein (Đức), truyền thống mài đá màu lâu đời cũng nuôi dưỡng nhiều thợ theo hướng này.
Góc nhìn hôm nay: nhìn một viên đá màu và đoán kiểu giác
Vài cách quan sát khi xem đá màu ở bảo tàng hay cửa hàng:
- Nhìn thẳng từ trên xuống: có vùng nhạt nhìn xuyên qua được ở giữa là dấu hiệu cửa sổ, đáy chưa đủ dốc so với chiết suất của đá.
- Nhìn ngang: phần đáy phình to như bụng là giác giữ trọng lượng.
- Đếm kiểu mặt: mặt trên tam giác và con diều, mặt dưới hình thang song song là giác hỗn hợp.
- Đọc thêm: tài liệu của GIA về kiểu giác đá màu; các sơ đồ giác công khai của cộng đồng thợ giác nghiệp dư thường ghi chiết suất và góc cho từng loại đá, đọc là thấy ngay sự khác biệt giữa thạch anh và corundum.
Câu hỏi thường gặp
Step cut là gì?
Step cut là kiểu giác có các mặt hình thang dài chạy song song cạnh viên đá, xếp thành từng bậc như cầu thang, mặt bàn rộng. Kiểu này khoe màu và độ trong nhưng ít lấp lánh. Giác ngọc lục bảo (emerald cut) là step cut chữ nhật có góc vát.
Vì sao emerald cut có góc vát?
Ngọc lục bảo thường giòn và có nhiều vết nứt nhỏ, góc vuông nhọn rất dễ mẻ khi va chạm hoặc khi gắn ổ. Vát bốn góc giúp viên đá bền hơn. Kiểu giác này về sau được dùng cho nhiều loại đá khác.
Giác hỗn hợp (mixed cut) là gì?
Giác hỗn hợp có phần trên giác kiểu brilliant để lấp lánh và phần đáy giác kiểu bậc thang để giữ trọng lượng và dẫn màu. Kiểu này rất phổ biến cho sapphire, ruby hình oval và cushion. Nó linh hoạt với nhiều hình dạng đá thô.
Cửa sổ trong đá quý là gì?
Cửa sổ là vùng nhạt ở giữa viên đá giác, nhìn xuyên qua được, do ánh sáng lọt ra ngoài qua đáy thay vì bị phản xạ lên. Nguyên nhân thường là góc đáy quá nông so với chiết suất của đá. Đá chiết suất thấp như thạch anh dễ bị nếu giác theo tỷ lệ của kim cương.
Đá màu có nên giác brilliant tròn không?
Có thể, nhưng phải chỉnh góc đáy dốc hơn kim cương vì đá màu có chiết suất thấp hơn. Brilliant tròn cho đá màu lấp lánh đều nhưng thường hao đá thô nhiều. Nhiều viên đá màu được giác oval, cushion hoặc hỗn hợp để giữ trọng lượng và khoe màu tốt hơn.
