Phần lớn jadeite chất lượng ngọc của thế giới đến từ vùng Hpakant ở bang Kachin, miền bắc Myanmar. Ngọc ở đây nằm trong các mạch, thấu kính bên trong đá serpentinit và trong lớp cuội kết do sông cổ để lại, sản phẩm của một đới hút chìm cổ bị nâng lên. Khai thác ngọc ở Hpakant có lịch sử vài trăm năm và gắn với những vấn đề nghiêm trọng về an toàn lao động và môi trường, nổi bật là các vụ sạt lở bãi thải gây chết người.
Hpakant ở đâu và vì sao ngọc tụ ở đó
Hpakant là một thị trấn mỏ trong thung lũng sông Uru, một nhánh của hệ sông Chindwin, cách Myitkyina, thủ phủ bang Kachin, khoảng hơn trăm kilomet về phía tây. Giới địa chất thường gọi cả khu vực là "vùng ngọc Hpakant – Tawmaw".
Về địa chất, đây là một dải đá thuộc đai ophiolit, tức những mảnh vỏ đại dương và lớp phủ đã bị đẩy lên lục địa khi mảng Ấn Độ ép vào mảng Á – Âu. Trong dải đó có những khối peridotit đã biến thành serpentinit. Jadeite xuất hiện thành mạch và thấu kính trong serpentinit, thường kèm albit và các khoáng vật natri khác. Các nghiên cứu cho rằng phần lớn jadeite ở đây kết tủa từ dung dịch giàu natri, nhôm, silic thoát ra từ phiến đại dương đang chìm, ở áp suất cao và nhiệt độ thấp, rồi được serpentinit nhẹ và dẻo "chở" lên gần mặt đất.
Ngọc ở Hpakant có hai dạng mỏ:
- Mỏ gốc: mạch jadeite còn nằm trong serpentinit, quanh vùng Tawmaw. Khối ngọc thường sắc cạnh, chưa có vỏ phong hoá.
- Mỏ thứ sinh: khối ngọc đã bị phong hoá khỏi mạch gốc, được sông cổ cuốn đi, mài tròn và vùi trong lớp cuội kết Uru. Những khối này có lớp vỏ ngoài màu nâu, vàng, xám, che kín phần lõi. Người thợ chỉ thấy được bên trong qua một "cửa sổ" mài hở trên vỏ.
Chính lớp vỏ này sinh ra nghề "đổ thạch" (đánh cược đá thô) nổi tiếng: người mua đoán chất ngọc bên trong qua vỏ và cửa sổ, nhiều khi đoán sai. Bài này chỉ nêu như một hiện tượng văn hoá mỏ, không bàn chuyện mua bán.
Lịch sử: từ đường mòn Vân Nam đến khai thác cơ giới
Người dân bản địa trong vùng đã biết đến ngọc từ lâu. Việc buôn jadeite từ vùng đất ngày nay là bắc Myanmar sang Vân Nam có lẽ đã có từ trước thời Thanh, nhưng thời điểm bắt đầu còn được bàn; điều chắc chắn hơn là nó tăng mạnh trong thế kỷ 18, khi thị hiếu cung đình nhà Thanh chuyển sang loại ngọc mới nhiều màu này. Ngọc được thồ bằng ngựa, la qua những đèo núi tới Đằng Xung (Tengchong) rồi Côn Minh, Quảng Châu.
Thời thuộc địa, người Anh ghi chép, đánh thuế và vẽ bản đồ vùng mỏ. Đến nửa sau thế kỷ 20, khai thác chủ yếu vẫn bằng tay: người thợ đào hố, đãi lớp cuội trong nước sông, đập vỡ từng cuội lớn để tìm ngọc. Từ khoảng những năm 1990 trở đi, máy xúc, xe tải cỡ lớn được đưa vào, biến các quả đồi thành những hố khai thác khổng lồ và những núi đất thải cao hàng chục, có nơi hàng trăm mét.
Màu và chất của jadeite Hpakant
Jadeite Myanmar nổi tiếng vì có dải màu rộng và có loại hạt cực mịn, gần như trong suốt. Một số loại thường được nhắc đến:
| Biểu hiện | Nguyên nhân chính (theo nghiên cứu khoáng vật) |
|---|---|
| Xanh lục tươi, đều | Crom thay vào chỗ nhôm trong mạng pyroxen |
| Xanh lục xỉn, xanh xám | Sắt |
| Tím oải hương | Còn bàn luận; thường gắn với mangan hoặc cặp sắt – titan |
| Vàng, nâu đỏ | Oxit sắt thấm vào từ vỏ phong hoá |
| Trắng | Jadeite gần tinh khiết |
| Đen hoặc xanh rất đậm | Giàu sắt, có omphacit, đôi khi có bao thể graphit |
| Xanh đậm có đốm đen (Maw sit sit) | Đá giàu kosmochlor, một pyroxen chứa nhiều crom; về khoáng vật học không hẳn là jadeite |
Kosmochlor đáng nói thêm: khoáng vật này được mô tả lần đầu trong thiên thạch sắt, về sau được tìm thấy trong đá ngọc Myanmar. Một khoáng vật vũ trụ hoá ra cũng có trong đá Trái Đất, ở điều kiện địa chất đặc biệt.
Độ trong của jadeite phụ thuộc vào kích thước hạt và độ khít của ranh giới hạt. Khối có hạt cỡ vài phần trăm milimet, xếp chặt, không lỗ rỗng, cho ánh sáng đi qua gần như thuỷ tinh. Đó là lý do cùng màu xanh mà hai khối ngọc có thể trông khác nhau hoàn toàn.
Cái giá con người: sạt lở, bụi và đời thợ đãi ngọc
Hpakant thu hút hàng chục nghìn người lao động từ khắp Myanmar. Nhiều người làm thợ đãi tự do, gọi theo tiếng địa phương là yemase: họ trèo lên các bãi đất đá do xe tải công ty đổ ra, bới tìm những mảnh ngọc bị bỏ sót. Công việc này nguy hiểm vì các bãi thải dốc, xốp, ngấm nước mùa mưa có thể sụp bất cứ lúc nào.
- Tháng 11/2015: một vụ sạt bãi thải ở Hpakant vùi lấp các lán trại, hơn 100 người thiệt mạng theo các hãng tin quốc tế.
- Ngày 2/7/2020: sau mưa lớn, một khối đất thải đổ xuống hồ nước trong hố mỏ, tạo sóng bùn cuốn trôi người lao động. Con số tử vong được công bố hơn 170 người, là một trong những tai nạn mỏ nặng nề nhất ở Myanmar.
Ngoài các vụ lớn được đưa tin, những vụ sạt nhỏ xảy ra thường xuyên trong mùa mưa. Các báo cáo của tổ chức quốc tế và báo chí cũng nêu tình trạng lao động không có bảo hộ, nghiện ma tuý và lây nhiễm bệnh trong các khu lán trại mỏ. Bụi đá từ việc đập, mài cũng là nguy cơ cho phổi của thợ.
Môi trường: một thung lũng bị lật ngược
Khai thác cơ giới quy mô lớn đã thay đổi địa hình thung lũng Uru đến mức nhìn thấy được trên ảnh vệ tinh: rừng bị phát, đồi bị xẻ, hố mỏ đọng nước thành hồ, núi đất thải mọc lên ven sông. Bùn đất theo dòng chảy làm đục và nâng đáy sông Uru, ảnh hưởng nguồn nước và nghề cá của các làng ở hạ lưu. Không có quy trình phục hồi đầy đủ, những bãi thải trơ ra này vừa gây xói mòn vừa là chính nguồn gốc của sạt lở.
Từ góc độ ngành đá quý, Hpakant là ví dụ điển hình cho câu hỏi về truy xuất nguồn gốc và khai thác có trách nhiệm. Một số nước từng áp lệnh hạn chế nhập khẩu đá quý từ Myanmar. Danh mục khai thác có trách nhiệm trên site này sẽ bàn chung về các cơ chế ấy; ở đây chỉ ghi nhận rằng vẻ đẹp của một chiếc vòng phỉ thuý có thể có câu chuyện rất nặng nề phía sau.
Những nguồn jadeite khác trên thế giới
Hpakant không phải nơi duy nhất có jadeite, nhưng là nơi duy nhất có trữ lượng và chất lượng như vậy. Một số nguồn khác:
- Thung lũng Motagua, Guatemala: nguồn ngọc của người Olmec, Maya, được tìm lại vào nửa sau thế kỷ 20.
- Itoigawa, tỉnh Niigata, Nhật Bản: jadeite được người Jōmon dùng từ khoảng 5.000 năm trước; năm 2016, Hiệp hội Khoa học Khoáng vật Nhật Bản chọn jadeite làm "đá quốc gia".
- Vùng Cực Urals (Nga), Kazakhstan, California (Mỹ): có jadeite nhưng phần lớn chất lượng thấp hơn.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu jadeite Myanmar một cách tỉnh táo
- Đọc tài liệu khoa học: các bài nghiên cứu về địa chất vùng ngọc Hpakant đăng trên Gems & Gemology (GIA) và các tạp chí thạch học; trang khoáng vật jadeite, kosmochlor trên Mindat.org.
- Đọc báo cáo độc lập: các điều tra của tổ chức phi chính phủ về ngành ngọc Myanmar cung cấp số liệu về tai nạn, môi trường; nên đối chiếu nhiều nguồn.
- Xem hiện vật: Bảo tàng Cố cung Đài Bắc có "Thuý ngọc bạch thái" (bắp cải ngọc) bằng jadeite; nhiều bảo tàng lịch sử tự nhiên có khối jadeite thô còn vỏ, cho thấy rõ "cửa sổ" mài hở.
- Không có "đá may mắn": những lời quảng cáo jadeite đem lại tài lộc, sức khoẻ là quan niệm văn hoá hoặc tiếp thị, không có cơ sở khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc phỉ thuý Myanmar khai thác ở đâu?
Chủ yếu ở vùng Hpakant – Tawmaw, thung lũng sông Uru, bang Kachin, miền bắc Myanmar. Ngọc nằm trong mạch đá serpentinit và trong lớp cuội kết do sông cổ để lại.
Vì sao Myanmar có nhiều jadeite?
Vùng Hpakant nằm trên một đai ophiolit hình thành khi mảng Ấn Độ ép vào châu Á. Jadeite kết tinh trong đới hút chìm ở áp suất cao, nhiệt độ thấp, rồi được đá serpentinit đưa lên gần mặt đất, một tổ hợp điều kiện hiếm gặp.
Vụ sạt lở mỏ ngọc Hpakant năm 2020 là gì?
Ngày 2/7/2020, sau mưa lớn, một khối đất thải ở Hpakant đổ xuống hồ trong hố mỏ, tạo sóng bùn cuốn trôi người lao động. Số người chết được công bố hơn 170, phần lớn là thợ đãi ngọc tự do.
Vỏ ngoài của khối ngọc thô là gì?
Đó là lớp phong hoá hình thành khi khối jadeite nằm lâu trong lớp cuội, bị oxit sắt và khoáng vật sét thấm vào. Vỏ có màu nâu, vàng, xám, che kín phần lõi nên không thể biết chắc chất ngọc bên trong khi chưa cắt.
Ngoài Myanmar, jadeite còn có ở đâu?
Jadeite còn có ở thung lũng Motagua (Guatemala), Itoigawa (Nhật Bản), vùng Cực Urals (Nga), Kazakhstan và California (Mỹ), nhưng không nơi nào có trữ lượng và chất lượng như vùng Hpakant.
