Ngọc trong văn hoá Trung Hoa cổ gần như toàn bộ là nephrite, không phải jadeite. Từ văn hoá Hồng Sơn và Lương Chử thời đồ đá mới, qua đồ lễ nhà Thương, Chu, đến áo ngọc khâm liệm thời Hán, người Trung Hoa đã dùng nephrite liên tục khoảng bảy nghìn năm, chủ yếu từ vùng núi Côn Lôn – Hoà Điền ở Tân Cương và một số mỏ khác. Jadeite từ Myanmar chỉ trở nên phổ biến từ thời Thanh.
Ngọc trước chữ viết: Hưng Long Oa, Hồng Sơn, Lương Chử
Những đồ ngọc sớm nhất ở Trung Hoa được tìm thấy ở văn hoá Hưng Long Oa vùng Nội Mông – Liêu Ninh, có niên đại khoảng 8.000 năm trước, chủ yếu là khuyên tai hình vòng có khe hở. Từ đó, hai trung tâm ngọc lớn của thời đồ đá mới nổi lên ở hai đầu đất nước.
Văn hoá Hồng Sơn (khoảng 4700 – 2900 trước Công nguyên)
Ở vùng đông bắc, người Hồng Sơn chạm những con vật cuộn tròn mà giới nghiên cứu thường gọi là "rồng lợn", rồng hình chữ C, đĩa ngọc có hình mây, vật đội đầu hình ống. Đồ ngọc được chôn theo người chết trong các mộ đá, nhiều khi là đồ tuỳ táng duy nhất. Với người Hồng Sơn, ngọc dường như đã quý hơn mọi vật liệu khác.
Văn hoá Lương Chử (khoảng 3300 – 2300 trước Công nguyên)
Ở vùng hạ lưu sông Dương Tử quanh Hàng Châu ngày nay, người Lương Chử làm ra hai loại đồ ngọc sau này trở thành biểu tượng của văn minh Trung Hoa:
- Bích (璧): đĩa tròn dẹt có lỗ ở giữa.
- Tông (琮): khối ống, ngoài vuông trong tròn, nhiều tầng, mặt khắc hình người đội mũ lông vũ cưỡi thú với đôi mắt tròn lớn.
Những chiếc tông lớn nặng vài kilogam, được chạm những đường nét mảnh hơn sợi tóc khi chưa có công cụ kim loại. Ý nghĩa ban đầu của bích và tông vẫn chưa ai biết chắc. Về sau, sách Chu lễ giải thích bích để tế trời, tông để tế đất, nhưng đó là cách hiểu của người đời Chu, Hán, cách thời Lương Chử hơn hai nghìn năm. Năm 2019, Di chỉ khảo cổ thành cổ Lương Chử được UNESCO công nhận là Di sản thế giới.
Ngọc của quyền lực: nhà Thương, Chu và chế độ lễ nghi
Khi Trung Hoa bước vào thời đại đồ đồng, ngọc không bị đồng thay thế mà được nâng lên thành vật lễ nghi và biểu tượng thân phận. Ví dụ nổi tiếng là mộ bà Phụ Hảo, vợ vua Vũ Đinh nhà Thương, ở Ân Khư (An Dương, Hà Nam), được khai quật năm 1976. Mộ không bị trộm, và các nhà khảo cổ thu được hơn 750 đồ ngọc, cùng hàng trăm đồ đồng. Nhiều đồ ngọc trong mộ có phong cách của các văn hoá cổ hơn, cho thấy người Thương cũng sưu tầm ngọc cổ.
Thời Chu, ngọc gắn chặt với lễ chế. Người quân tử đeo bộ ngọc bội nhiều mảnh nối bằng dây, đi lại phát tiếng leng keng đều đặn; bước nhanh hay chậm nghe ra ngay. Các loại ngọc khuê, chương, hổ, hoàng được dùng trong triều hội, tế lễ, sắc phong, mỗi loại một hình dạng và cấp bậc. Câu chuyện viên ngọc "Hoà thị bích" thời Chiến Quốc, đáng giá "liên thành" (mười lăm thành), cho thấy ngọc quý được xem như báu vật quốc gia.
Ngọc và đạo đức: "quân tử ví đức với ngọc"
Điều làm ngọc ở Trung Hoa khác hẳn đá quý ở phương Tây là nó được gắn với đạo đức. Thiên Sính nghĩa trong sách Lễ ký chép lời Khổng Tử trả lời học trò Tử Cống về câu hỏi vì sao người quân tử quý ngọc mà rẻ đá mân (thứ đá giống ngọc). Đại ý: không phải vì đá mân nhiều mà ngọc ít, mà vì người quân tử lấy ngọc để ví đức của mình (君子比德於玉). Ngọc ấm và bóng là nhân, đặc mà chắc là trí, có góc cạnh mà không cứa người là nghĩa.
Thế kỷ 2, Hứa Thận trong Thuyết văn giải tự định nghĩa ngọc là "đá đẹp, có năm đức". Nếu đọc bằng con mắt khoáng vật học, nhiều "đức" ấy mô tả chính xác tính chất của nephrite: ánh mỡ ấm, mặt vỡ không sắc, tiếng gõ trong, độ dai khiến nó "thà gãy chứ không cong". Người xưa đã quan sát rất kỹ vật liệu trước khi gán cho nó ý nghĩa đạo lý.
Áo ngọc và ngọc trong mộ thời Hán
Thời Hán, ngọc được tin là giúp giữ thân xác không mục rữa. Đây là quan niệm tín ngưỡng của thời ấy; thực tế khảo cổ cho thấy thi thể trong áo ngọc vẫn phân huỷ. Niềm tin này sinh ra loại đồ tuỳ táng nổi tiếng nhất: áo ngọc, may từ hàng nghìn miếng ngọc nhỏ khâu bằng chỉ vàng, bạc, đồng hoặc tơ tuỳ cấp bậc.
- Mộ Trung Sơn Tĩnh vương Lưu Thắng và vợ là Đậu Oản ở Mãn Thành, Hà Bắc, phát hiện năm 1968. Áo ngọc chỉ vàng của Lưu Thắng gồm khoảng 2.500 miếng ngọc. Hiện vật trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Hà Bắc.
- Mộ vua Nam Việt ở Quảng Châu, phát hiện năm 1983, là mộ của Triệu Mạt (Triệu Văn Vương), cháu nội Triệu Đà. Áo ngọc ở đây khâu bằng chỉ tơ, gồm khoảng 2.300 miếng. Nay là Bảo tàng Lăng mộ vua Nam Việt, nơi có ý nghĩa với người học sử Việt vì liên quan nước Nam Việt thời Triệu.
Ngoài áo ngọc, người Hán đặt ngọc ve sầu vào miệng người chết, nút ngọc ở các khiếu trên cơ thể, đĩa bích trên ngực và dưới lưng. Hình ve sầu, loài lột xác và trở lại từ lòng đất, được hiểu là biểu tượng tái sinh.
Con đường ngọc: từ Côn Lôn đến Trung Nguyên
Nguồn nephrite danh tiếng nhất là vùng núi Côn Lôn quanh Hoà Điền (Khotan) ở rìa nam bồn địa Tarim, Tân Cương. Ngọc được nhặt dưới lòng hai con sông Bạch Ngọc Hà và Hắc Ngọc Hà, nơi dòng nước mùa lũ cuốn những khối ngọc lăn từ núi xuống, mài tròn thành "ngọc hạt" có lớp vỏ màu. Ngọc cũng được đào từ mạch gốc trên núi cao.
Từ rất sớm, ngọc Hoà Điền đã được vận chuyển hàng nghìn kilomet vào Trung Nguyên. Một số nhà nghiên cứu gọi tuyến này là "con đường ngọc", có trước con đường tơ lụa. Nguồn gốc ngọc của một số hiện vật cổ, như một phần đồ ngọc trong mộ Phụ Hảo, từng được gắn với Hoà Điền, nhưng các phân tích địa hoá gần đây cho thấy nhiều nguồn khác cũng được dùng, nên vấn đề vẫn đang được bàn.
Năm 1759, nhà Thanh dưới thời Càn Long nắm vùng Tân Cương, nguồn ngọc Hoà Điền vào cung đình dồi dào chưa từng có. Càn Long là vị vua mê ngọc nổi tiếng, cho chạm nhiều tác phẩm lớn và tự viết thơ khắc lên đồ ngọc cổ trong kho. Cũng ở thế kỷ 18, jadeite từ Myanmar theo đường Vân Nam đi vào Trung Hoa ngày một nhiều, và đến thế kỷ 19 thì "phỉ thuý" trở thành món trang sức được ưa chuộng.
Mốc thời gian tóm tắt
| Thời kỳ | Niên đại (khoảng) | Đồ ngọc tiêu biểu |
|---|---|---|
| Hưng Long Oa | 6200 – 5400 TCN | Khuyên tai vòng có khe |
| Hồng Sơn | 4700 – 2900 TCN | "Rồng lợn", rồng chữ C, đĩa hình mây |
| Lương Chử | 3300 – 2300 TCN | Bích, tông, rìu việt khắc mặt thần |
| Thương | 1600 – 1046 TCN | Ngọc mộ Phụ Hảo, hình người, thú |
| Chu, Chiến Quốc | 1046 – 221 TCN | Ngọc bội nhiều mảnh, khuê, chương, rồng uốn |
| Hán | 206 TCN – 220 CN | Áo ngọc, ve sầu ngọc, bích chạm thủng |
| Thanh | 1644 – 1912 | Ngọc núi lớn thời Càn Long, phỉ thuý Myanmar |
Góc nhìn hôm nay: xem ngọc Trung Hoa ở đâu, nhìn gì
- Bảo tàng: Bảo tàng Cố cung Bắc Kinh, Bảo tàng Cố cung Đài Bắc, Bảo tàng Thượng Hải, Bảo tàng Lương Chử (Hàng Châu), Bảo tàng tỉnh Hà Bắc (áo ngọc Mãn Thành), Bảo tàng Lăng mộ vua Nam Việt (Quảng Châu). Ngoài Trung Hoa, Bảo tàng Anh ở London và Bảo tàng Guimet ở Paris có sưu tập ngọc cổ đáng xem.
- Nhìn vết công cụ: dưới đèn xiên, ngọc thời đồ đá mới thường có rãnh cưa dây cong, lỗ khoan hai đầu hình phễu gặp nhau; ngọc thời sau có nét khắc đều nhờ bàn mài quay.
- Đọc thêm: các công trình về ngọc Trung Hoa của học giả Jessica Rawson (Bảo tàng Anh) là cửa vào dễ đọc bằng tiếng Anh.
- Một điều cần tỉnh táo: nhiều niềm tin quanh ngọc, như giữ xác không mục, ngọc "hộ thân", là di sản văn hoá đáng tìm hiểu, nhưng khoa học không xác nhận ngọc có tác dụng như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc cổ Trung Quốc là nephrite hay jadeite?
Gần như toàn bộ ngọc cổ Trung Hoa, từ thời đồ đá mới đến hết thời Minh, là nephrite. Jadeite từ Myanmar chỉ được đưa vào Trung Hoa nhiều từ thế kỷ 18, thời nhà Thanh, và thịnh hành trong thế kỷ 19.
Ngọc bích và ngọc tông là gì?
Bích là đĩa ngọc tròn dẹt có lỗ giữa, tông là khối ống ngoài vuông trong tròn. Cả hai xuất hiện rõ nhất ở văn hoá Lương Chử, khoảng 3300 – 2300 trước Công nguyên. Sách đời Chu giải thích bích tế trời, tông tế đất, nhưng ý nghĩa ban đầu vẫn chưa rõ.
Áo ngọc thời Hán là gì?
Áo ngọc là bộ đồ khâm liệm ghép từ hàng nghìn miếng ngọc nhỏ khâu bằng chỉ vàng, bạc, đồng hoặc tơ, dành cho vua chúa thời Hán. Nổi tiếng nhất là áo ngọc chỉ vàng của Lưu Thắng ở Mãn Thành (Hà Bắc) và áo ngọc chỉ tơ trong mộ vua Nam Việt ở Quảng Châu.
Ngọc Hoà Điền ở đâu?
Hoà Điền (Hetian, Khotan) là vùng ốc đảo dưới chân núi Côn Lôn, phía nam bồn địa Tarim, Tân Cương. Nephrite được nhặt dưới lòng các con sông Bạch Ngọc Hà, Hắc Ngọc Hà và đào từ mạch gốc trên núi.
Vì sao người Trung Hoa quý ngọc hơn vàng?
Từ thời Chu, ngọc được gắn với đạo đức người quân tử: sách Lễ ký chép lời Khổng Tử rằng quân tử lấy ngọc để ví đức. Ngọc vừa là vật lễ nghi, vừa là dấu hiệu thân phận, nên giá trị văn hoá của nó vượt xa một vật liệu quý thông thường.
