Ngọc trong khảo cổ Việt Nam: xưởng Tràng Kênh và ngọc Đài Loan ở Sa Huỳnh

Đồ "đá ngọc" trong khảo cổ Việt Nam là vòng tay, khuyên tai, hạt chuỗi do cư dân thời đồ đá mới muộn và thời kim khí làm ra, tiêu biểu là các xưởng thuộc văn hoá Phùng Nguyên như Tràng Kênh (Hải Phòng) và đồ trang sức văn hoá Sa Huỳnh. Nhìn bằng con mắt khoáng vật học, "đá ngọc" là một thuật ngữ rộng: một phần là nephrite thật, một phần là các loại đá khác. Các phân tích hiện đại còn cho thấy một số khuyên tai Sa Huỳnh làm từ nephrite có nguồn ở Đài Loan, bằng chứng về mạng lưới trao đổi xuyên Biển Đông từ hơn hai nghìn năm trước.

"Đá ngọc" trong báo cáo khảo cổ nghĩa là gì

Khi đọc tài liệu khảo cổ Việt Nam, người ta gặp cụm từ "đồ trang sức bằng đá ngọc" rất thường xuyên. Cần hiểu đây là cách gọi theo vẻ ngoài: đá màu trắng ngà, xanh nhạt, xanh rêu, mịn, mài bóng được. Đa số hiện vật được mô tả bằng mắt thường, chưa qua phân tích khoáng vật. Những mẫu đã được phân tích cho thấy một phổ khá rộng: nephrite (tremolit – actinolit), serpentin, các loại đá silic vi tinh, đôi khi cả đá phiến mịn.

Điều này không làm giảm giá trị hiện vật. Nó chỉ nhắc rằng chữ "ngọc" của người xưa và của nhà khảo cổ khác với chữ "ngọc" của nhà khoáng vật. Bài này dùng "đá ngọc" theo nghĩa khảo cổ, và nói rõ "nephrite" khi đã có kết quả phân tích.

Văn hoá Phùng Nguyên và nghề làm đồ trang sức đá

Văn hoá Phùng Nguyên, đặt tên theo di chỉ ở Lâm Thao (nay thuộc tỉnh Phú Thọ), có niên đại khoảng 4.000 – 3.500 năm trước, giai đoạn chuyển từ đồ đá mới sang thời đồng. Phạm vi của nó trải khắp trung du và đồng bằng Bắc Bộ. Ngoài gốm khắc vạch đặc trưng, người Phùng Nguyên để lại rất nhiều đồ trang sức đá được mài tinh xảo: vòng tay có mặt cắt hình chữ T, vòng mỏng bản rộng, khuyên tai, hạt chuỗi hình trụ, hình tang trống.

Những chiếc vòng mặt cắt chữ T đáng chú ý về kỹ thuật. Để tạo phần gờ nhô ra ở mép trong, người thợ phải mài một khối đá dày, khoét lỗ giữa, rồi gọt từng bên cho mỏng xuống, giữ lại một vành dày. Với vật liệu dai như nephrite, đây là công việc tốn hàng ngày, hàng tuần.

Tràng Kênh: một xưởng chế tác đá ngọc bốn nghìn năm trước

Di chỉ Tràng Kênh, nay thuộc thành phố Hải Phòng, là một trong những xưởng chế tác đồ trang sức đá tiêu biểu của văn hoá Phùng Nguyên. Điều làm Tràng Kênh đặc biệt là các nhà khảo cổ không chỉ tìm được sản phẩm hoàn chỉnh mà tìm được cả chuỗi sản xuất:

• Phôi và mảnh tước: khối đá thô đã được ghè sơ bộ thành hình đĩa.
• Lõi khoan: những khối trụ tròn nhỏ, phần đá bị khoan rỗng lấy ra từ giữa chiếc vòng. Lõi khoan là bằng chứng của kỹ thuật khoan ống, có lẽ bằng ống tre hoặc ống xương quay với cát và nước.
• Mũi khoan đá: hàng loạt mũi nhọn nhỏ dùng để khoan lỗ hạt chuỗi, khuyên tai.
• Bàn mài, đá mài: những khối sa thạch có rãnh lõm, rãnh máng, nơi phôi vòng được mài đi mài lại.
• Sản phẩm hỏng: vòng gãy dở, phôi khoan lệch, cho thấy tỷ lệ thất bại không nhỏ.

Từ những dấu vết đó có thể dựng lại quy trình: ghè phôi đĩa, mài phẳng hai mặt trên bàn mài sa thạch, khoan ống từ hai phía để lấy lõi, mài rộng lỗ và tạo dáng mặt cắt, cuối cùng đánh bóng. Đó là quy trình của một nghề chuyên môn hoá, không phải công việc lúc nông nhàn. Một số xưởng khác ở Bắc Bộ cùng thời cũng được nghiên cứu, cho thấy chế tác đồ trang sức đá là một ngành nghề đáng kể của cư dân thời ấy.

Văn hoá Sa Huỳnh: khuyên tai ba mấu và hai đầu thú

Ở miền Trung, văn hoá Sa Huỳnh (khoảng thiên niên kỷ 1 trước Công nguyên đến đầu Công nguyên, đặt tên theo di chỉ ở Đức Phổ, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi) nổi tiếng với mộ chum và hai loại khuyên tai đặc trưng:

• Khuyên tai ba mấu: vòng tròn có khe hở, ngoài vành nhô ra ba mấu nhọn. Giới khảo cổ quốc tế gọi kiểu này bằng từ tiếng Philippines lingling-o.
• Khuyên tai hai đầu thú: một thanh cong, hai đầu tạc hình đầu con vật có sừng, nhiều nhà nghiên cứu cho là dê, hươu hoặc một con thú thần thoại.

Hai kiểu khuyên tai này không chỉ có ở Việt Nam. Chúng xuất hiện ở các di chỉ cùng thời tại Philippines, Thái Lan, Campuchia, Đài Loan và một số nơi khác quanh Biển Đông. Chúng được làm bằng nhiều vật liệu: nephrite, thuỷ tinh, mã não. Câu hỏi đặt ra từ lâu: những chiếc khuyên tai giống nhau đến vậy được làm ở đâu, và đá từ đâu đến?

Dấu vân tay của ngọc Phong Điền: đường ngọc xuyên Biển Đông

Năm 2007, nhóm nghiên cứu do Hung Hsiao-chun và Peter Bellwood dẫn đầu công bố trên tạp chí PNAS kết quả phân tích hơn một trăm hiện vật nephrite từ nhiều nước Đông Nam Á. Họ dùng vi đầu dò điện tử để đo thành phần nguyên tố của nephrite và của các bao thể nhỏ bên trong.

Chìa khoá nằm ở một chi tiết khoáng vật học: nephrite vùng Phong Điền, miền đông Đài Loan, chứa những hạt cromit nhỏ giàu kẽm, một đặc điểm rất hiếm. Nhờ "dấu vân tay" này, nhóm nghiên cứu xác định được nhiều hiện vật ở Philippines, Việt Nam, Thái Lan, Malaysia và các vùng khác làm từ nephrite Phong Điền. Trong đó có một số khuyên tai ba mấu và hai đầu thú từ các di chỉ ở miền Trung và Nam Bộ Việt Nam.

Kết quả này cho thấy một mạng lưới trao đổi đá ngọc kéo dài, theo nhóm tác giả là khoảng 3.000 năm, từ thời đồ đá mới tới đầu Công nguyên, nối Đài Loan với Philippines rồi lan ra khắp các bờ Biển Đông. Ai mang đá đi, đá được chế tác ở đâu (tại nguồn, tại các xưởng trung gian, hay bởi thợ lưu động) vẫn là đề tài đang được nghiên cứu. Cũng cần nói rõ: không phải mọi đồ trang sức "đá ngọc" ở Việt Nam đều từ Đài Loan; nhiều hiện vật chưa được phân tích, và nguồn nephrite tại chỗ vẫn là một khả năng cần kiểm chứng.

Mốc tóm tắt

Góc nhìn hôm nay: xem đồ trang sức đá cổ thế nào

• Bảo tàng: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội) trưng bày đồ trang sức Phùng Nguyên và Sa Huỳnh; Bảo tàng Hải Phòng và Bảo tàng Hùng Vương (Phú Thọ) có hiện vật từ các di chỉ địa phương; Bảo tàng tỉnh Quảng Ngãi và các bảo tàng miền Trung có hiện vật Sa Huỳnh.
• Nhìn dấu công cụ: trên lõi khoan và lỗ vòng, các vòng tròn đồng tâm là vết khoan ống; lỗ hạt chuỗi loe hai đầu, hẹp ở giữa cho thấy khoan từ hai phía. Đây là cách đọc kỹ thuật mà không cần thiết bị.
• Đọc nhãn cẩn thận: nhãn ghi "đá ngọc" là cách gọi truyền thống; nếu muốn biết đó có phải nephrite không, cần tìm đến báo cáo phân tích.
• Đọc thêm: bài của Hung Hsiao-chun và cộng sự năm 2007 trên PNAS về ngọc Đông Nam Á; các báo cáo khai quật Tràng Kênh, Phùng Nguyên trên tạp chí Khảo cổ học của Viện Khảo cổ học.
• Đừng tự đào: di chỉ khảo cổ được pháp luật về di sản văn hoá bảo vệ; hiện vật nhặt được cần báo cho chính quyền địa phương hoặc bảo tàng.