Nephrite và jadeite là hai khoáng vật hoàn toàn khác nhau, chỉ chung một cái tên "ngọc" (jade). Nephrite là khối sợi đan rối của khoáng vật nhóm amphibol tremolit – actinolit, giàu canxi và magie; jadeite là khối hạt đan cài của khoáng vật nhóm pyroxen, giàu natri và nhôm. Hai loại khác nhau về thành phần, cấu trúc, tỷ trọng, nơi sinh ra và cả lịch sử sử dụng, dù nhìn bằng mắt thường đôi khi rất giống nhau.
Vì sao hai khoáng vật lại cùng một tên
Suốt hàng nghìn năm, người ta gọi tên đá theo vẻ ngoài và công dụng, không theo công thức hoá học. Một hòn đá xanh, nặng tay, mài lên bóng như mỡ, đập không vỡ thì được xếp chung một nhóm. Ở Trung Hoa, chữ ngọc (玉) còn rộng hơn nữa: nó chỉ mọi thứ đá đẹp, mài bóng được, trong đó nephrite là chủ yếu nhưng cũng có serpentin, thạch anh vi tinh và nhiều loại khác.
Chữ "jade" trong tiếng Anh có gốc từ tiếng Tây Ban Nha piedra de ijada, nghĩa là "đá vùng hông". Người Tây Ban Nha đến châu Mỹ thế kỷ 16 thấy dân bản địa coi đá xanh này là quý và tin nó chữa đau vùng thắt lưng, thận. Qua tiếng Pháp, cụm từ biến thành le jade. Tên "nephrite" cũng mang dấu vết niềm tin ấy: nó bắt nguồn từ tiếng Latin lapis nephriticus, "đá của thận" (tiếng Hy Lạp nephros là quả thận). Đó là quan niệm y học thời trước; khoa học ngày nay không xác nhận đá nào chữa được bệnh thận.
Điều trớ trêu là đồ ngọc người Tây Ban Nha gặp ở Trung Mỹ phần lớn là jadeite, còn tên gọi đem về châu Âu lại được dùng cho nephrite trước. Hai thứ đá khác nhau bị trộn lẫn ngay từ cái tên.
Damour năm 1863: ngày hai loại ngọc được tách ra
Người tách bạch hai loại là nhà khoáng vật học Pháp Augustin Alexis Damour. Năm 1863, ông công bố kết quả phân tích hoá học một số đồ ngọc xanh có nguồn gốc từ Trung Hoa và thấy chúng không phải nephrite mà là một silicat của natri và nhôm. Ông đặt tên khoáng vật mới là jadéite. Từ đó giới khoáng vật học có hai cái tên rõ ràng: nephrite cho loại amphibol, jadeite cho loại pyroxen.
Tiếng Việt và tiếng Hoa về sau dùng thêm tên thương mại: nephrite thường được gọi là "ngọc mềm" hoặc ngọc Hoà Điền theo vùng mỏ nổi tiếng ở Tân Cương; jadeite được gọi là "ngọc cứng" hoặc phỉ thuý. Chữ "mềm" ở đây chỉ mang tính so sánh tương đối: nephrite vẫn cứng hơn thép thường.
Thành phần và cấu trúc: amphibol sợi và pyroxen hạt
Nephrite: những sợi tremolit – actinolit đan như nỉ
Tremolit và actinolit là hai đầu của một dãy khoáng vật amphibol. Tremolit chứa canxi, magie, silic, oxy và nhóm hydroxyl; khi sắt thay dần vào chỗ magie thì thành actinolit. Công thức chung có thể viết gọn là Ca₂(Mg,Fe)₅Si₈O₂₂(OH)₂. Lượng sắt quyết định phần lớn màu sắc: nephrite gần như không có sắt thì trắng ngà, như loại ngọc "mỡ cừu" của Hoà Điền; càng nhiều sắt màu càng xanh đậm, tới xanh rêu gần đen.
Điều làm nên nephrite là kết cấu: vô số sợi tinh thể nhỏ hơn sợi tóc rất nhiều, bện rối vào nhau theo mọi hướng như tấm nỉ hay búi dây gai. Dưới kính hiển vi phân cực, lát mỏng nephrite trông như một tấm thảm sợi.
Jadeite: những hạt pyroxen khoá chặt vào nhau
Jadeite có công thức NaAlSi₂O₆, thuộc nhóm pyroxen, họ hàng với diopsit và omphacit. Trong khối ngọc, các tinh thể jadeite là những hạt hình lăng trụ ngắn, từ cỡ hạt muối mịn đến hạt cát thô, ép sát và khoá vào nhau. Hạt càng mịn, khối ngọc càng trong và bóng.
Jadeite tinh khiết có màu trắng. Màu xanh lục tươi, loại thị trường gọi là xanh "hoàng gia", đến từ một lượng nhỏ crom thay vào vị trí nhôm. Sắt cho màu xanh lục xỉn hoặc xanh xám. Màu tím oải hương còn đang được bàn về nguyên nhân, thường được gắn với mangan hoặc cặp sắt – titan. Các nhà khoáng vật học cũng xếp những khối có nhiều omphacit hoặc kosmochlor (một pyroxen giàu crom) vào cùng gia đình rộng của jadeite.
Bảng so sánh các tính chất đo được
| Tính chất | Nephrite | Jadeite |
|---|---|---|
| Nhóm khoáng vật | Amphibol (tremolit – actinolit) | Pyroxen |
| Thành phần chính | Canxi, magie, sắt, silicat ngậm nước | Natri, nhôm, silicat |
| Kết cấu | Sợi đan rối như nỉ | Hạt lăng trụ đan cài |
| Độ cứng Mohs | Khoảng 6 – 6,5 | Khoảng 6,5 – 7 |
| Tỷ trọng | Khoảng 2,90 – 3,03 | Khoảng 3,30 – 3,38 |
| Chiết suất (đọc điểm) | Khoảng 1,61 – 1,62 | Khoảng 1,66 |
| Ánh khi đánh bóng | Ánh mỡ, dịu | Ánh thuỷ tinh đến ánh mỡ |
| Độ dai | Rất cao, cao nhất trong hai loại | Rất cao |
| Màu thường gặp | Trắng ngà, xanh rêu, xanh lục đậm, đen | Trắng, xanh lục, tím oải hương, vàng, nâu đỏ, đen |
Hai con số đáng nhớ nhất là tỷ trọng và chiết suất. Một khối jadeite nặng hơn khối nephrite cùng thể tích khoảng một phần chín. Trong phòng thí nghiệm đá quý, khúc xạ kế đọc điểm 1,66 hay 1,61 là cách tách hai loại nhanh và chắc nhất; phổ Raman hay phổ hồng ngoại cho câu trả lời dứt khoát hơn nữa.
Sinh ra ở đâu: hai lò khác nhau trong lòng đất
Nephrite: nơi đá magie gặp dung dịch giàu canxi
Nephrite hình thành theo hai kiểu chính. Kiểu thứ nhất gắn với đá hoa dolomit: khi khối granit xâm nhập vào lớp đá vôi giàu magie, dung dịch nóng chứa silic làm dolomit biến thành tremolit sợi mịn. Nephrite trắng, ít sắt của vùng Côn Lôn – Hoà Điền (Tân Cương) và của Chuncheon (Hàn Quốc) thuộc kiểu này. Kiểu thứ hai gắn với serpentinit, tức đá của lớp phủ Trái Đất đã ngậm nước, nằm trong các đai ophiolit: ở ranh giới giữa serpentinit và đá giàu canxi, dung dịch trao đổi chất sinh ra nephrite xanh có sắt. Nephrite ở British Columbia (Canada), vùng Đông Sayan (Siberia), New Zealand và Phong Điền (Đài Loan) thuộc kiểu này.
Jadeite: áp suất cao, nhiệt độ thấp trong đới hút chìm
Jadeite đòi hỏi điều kiện hiếm hơn nhiều: áp suất cao nhưng nhiệt độ tương đối thấp, chỉ có trong đới hút chìm khi mảng đại dương lạnh lao nhanh xuống sâu. Quá trình này đã được kể ở bài về đá quý biến chất. Kết quả là jadeite chất lượng ngọc chỉ có ở một số ít nơi: Hpakant (Myanmar) là nguồn chính của thế giới; ngoài ra có thung lũng Motagua (Guatemala), Itoigawa (Nhật Bản), vùng Cực Urals của Nga, Kazakhstan, California.
Nephrite vì thế phân bố rộng hơn nhiều so với jadeite. Đây là lý do nền văn hoá ngọc cổ ở Trung Hoa, New Zealand, Siberia dựa trên nephrite, còn Trung Mỹ cổ và châu Âu thời đồ đá mới (với các mỏ ở dãy Alps nước Ý) dùng jadeite.
Hai lịch sử dùng ngọc khác nhau
Nhiều người ngạc nhiên khi biết ngọc cổ Trung Hoa, từ văn hoá Hồng Sơn, Lương Chử cho đến thời Hán, Đường, hầu như đều là nephrite. Jadeite từ Myanmar chỉ được đưa vào Trung Hoa với số lượng lớn từ khoảng thế kỷ 18, thời nhà Thanh, rồi trở thành thứ được ưa chuộng ở cung đình và thị trường trong thế kỷ 19. Cái tên "phỉ thuý" vốn là tên một loài chim bói cá có lông xanh và đỏ, được dùng cho loại ngọc mới có đủ những sắc màu ấy.
Ở chiều ngược lại, người Olmec, Maya ở Trung Mỹ dùng jadeite từ thung lũng Motagua hơn hai nghìn năm trước khi Damour đặt tên cho nó. Còn người Maori ở New Zealand chế tác pounamu, chủ yếu là nephrite, cùng bowenit (một loại serpentin). Mỗi nền văn hoá ngọc đi theo thứ đá có sẵn trong núi của mình.
Góc nhìn hôm nay: quan sát hai loại ngọc thế nào cho đúng
Bài này không bàn chuyện mua bán hay phân biệt ngọc xử lý (phần đó có ở site chuyên về nhận biết thật – giả). Ở đây là cách nhìn của người học khoáng vật:
- Nhìn mặt vỡ, mặt mài thô: nephrite có ánh mỡ dịu, mặt vỡ dạng sợi xơ; jadeite có thể thấy những hạt lấp lánh nhỏ như đường cát trên mặt vỡ hoặc mặt mài chưa bóng kỹ, giới thợ gọi là ánh "cánh ruồi".
- Cân trong nước: tỷ trọng là phép đo đơn giản nhất phân biệt được hai loại; bài về tỷ trọng ở danh mục khoáng vật học có hướng dẫn chi tiết.
- Xem hiện vật: ở bảo tàng, hãy đọc kỹ nhãn. Nhãn chuẩn sẽ ghi "nephrite" hay "jadeite" thay vì chỉ "ngọc". Đặt một bi ngọc thời Hán cạnh một chiếc vòng phỉ thuý thời Thanh sẽ thấy rõ khác biệt về ánh và độ trong.
- Đọc thêm: trang khoáng vật tremolit, actinolit, jadeite trên Mindat.org; các bài tổng quan về ngọc trên tạp chí Gems & Gemology của GIA.
Câu hỏi thường gặp
Nephrite và jadeite khác nhau thế nào?
Nephrite là khối sợi đan rối của amphibol tremolit – actinolit, giàu canxi và magie. Jadeite là khối hạt đan cài của pyroxen giàu natri và nhôm. Jadeite nặng hơn (tỷ trọng khoảng 3,33 so với khoảng 2,95), cứng hơn một chút, còn nephrite dai hơn.
Ai phân biệt nephrite và jadeite đầu tiên?
Nhà khoáng vật học Pháp Augustin Alexis Damour, năm 1863. Ông phân tích một số đồ ngọc có nguồn gốc Trung Hoa, thấy thành phần là silicat natri – nhôm khác hẳn nephrite, và đặt tên khoáng vật mới là jadeite.
Ngọc Hoà Điền là nephrite hay jadeite?
Ngọc Hoà Điền (Hetian) ở Tân Cương là nephrite. Loại trắng ngà nổi tiếng của vùng này hình thành khi đá hoa dolomit tiếp xúc với dung dịch từ khối magma, tạo ra tremolit sợi rất mịn, ít sắt.
Phỉ thuý là gì?
Phỉ thuý là tên gọi trong tiếng Hoa và tiếng Việt của ngọc jadeite, chủ yếu từ Myanmar. Tên này vốn chỉ loài chim bói cá có lông xanh, đỏ, rồi được dùng cho loại ngọc có những sắc màu tương tự, phổ biến ở Trung Hoa từ thời Thanh.
Vì sao gọi nephrite là ngọc mềm?
"Ngọc mềm" chỉ là cách nói so sánh với jadeite, vốn cứng hơn một chút. Nephrite có độ cứng Mohs khoảng 6 – 6,5, vẫn cứng hơn dao thép thường và rất khó vỡ nhờ kết cấu sợi đan rối.
