Đánh bóng đá quý là bước cuối, làm mặt đá phẳng mịn đến mức vết xước nhỏ hơn bước sóng ánh sáng, nên mắt không còn thấy vết mà chỉ thấy mặt gương. Thợ dùng bột rất mịn (bột kim cương, oxit xeri, oxit nhôm, oxit thiếc…) trên đĩa hoặc nỉ quay chậm, chọn loại bột và loại đĩa theo độ cứng và tính chất của từng loại đá. Đánh bóng không chỉ để đẹp: mặt đá giác chưa bóng làm ánh sáng tán xạ, viên đá mất gần hết độ sáng.
Bóng gương thật ra là gì
Dưới kính hiển vi, mặt đá vừa mài trên đĩa 1200 là một vùng rãnh xước chằng chịt, sâu cỡ vài micromet. Ánh sáng đập vào các rãnh đó bị tán ra mọi hướng, nên mắt thấy mặt mờ như kính nhám. Mỗi cấp mài mịn hơn làm rãnh nông hơn. Khi rãnh nhỏ dưới khoảng vài trăm nanomet, ánh sáng nhìn thấy (bước sóng khoảng 400–700 nanomet) không còn "thấy" chúng nữa và phản xạ đều như trên gương.
Đánh bóng diễn ra thế nào ở quy mô nguyên tử thì giới khoa học từng tranh luận khá lâu. Đầu thế kỷ 20, nhà khoa học Anh George Beilby đề xuất rằng khi đánh bóng, lớp bề mặt bị nóng và "chảy" thành một lớp vô định hình rất mỏng lấp các rãnh. Quan điểm khác cho rằng đánh bóng chỉ là mài mòn ở quy mô cực nhỏ. Với thủy tinh và thạch anh đánh bằng oxit xeri, người ta còn thấy có phản ứng hóa học ở bề mặt góp phần. Ngày nay nhìn chung thừa nhận cả ba cơ chế có thể cùng tham gia, tùy vật liệu và loại bột. Với người thợ, điều quan trọng là: mỗi cặp đá – bột – đĩa có cách "ăn" riêng, và phải thử.
Bột đánh bóng: loại nào cho đá nào
| Bột | Đặc điểm | Thường dùng cho |
|---|---|---|
| Bột hoặc kem kim cương rất mịn | Cứng nhất, đánh được mọi đá; hạt từ vài micromet xuống dưới 1 micromet | Corundum (ruby, sapphire), chrysoberyl, spinel, kim cương; cả đá mềm khi cần mặt phẳng sắc cạnh |
| Oxit xeri | Màu hồng nhạt hoặc trắng ngà; có tác dụng hóa học với silicat | Thạch anh, amethyst, citrine, mã não, beryl, thủy tinh |
| Oxit nhôm mịn | Trắng, dễ dùng, đa năng | Topaz, tourmaline, nhiều đá độ cứng trung bình; đánh cabochon |
| Oxit thiếc | Trắng, mịn; truyền thống trong nghề mài | Đá mềm, opal, đánh cabochon trên nỉ hoặc da |
| Oxit crom | Xanh lục; nhuộm bẩn, khó rửa | Ngọc nephrite, jadeite và một số đá dễ lõm hạt, khi bột khác không ăn |
Không có bảng nào đúng cho mọi viên đá. Hai viên cùng là tourmaline nhưng khác mỏ có thể đánh bóng khác nhau. Thợ thường có hai, ba phương án dự phòng cho mỗi loại đá.
Đĩa đánh bóng: mềm hay cứng
Bột chỉ làm việc khi được giữ trên một mặt đĩa. Mặt đĩa ảnh hưởng không kém gì bột:
- Đĩa kim loại mềm (thiếc, hợp kim thiếc, đồng, kẽm): bột kim cương găm vào mặt kim loại thành vô số lưỡi cắt nhỏ. Cho mặt giác phẳng, cạnh sắc. Đĩa thiếc là kiểu cổ điển; đĩa hợp kim thiếc chì xưa nay vẫn còn trong xưởng nhưng chì là kim loại độc, cần rửa tay kỹ và không mài cạo bề mặt đĩa khô.
- Đĩa nhựa tổng hợp, đĩa composite: phổ biến cho đánh bóng bằng bột oxit hoặc kim cương; nhẹ, dễ làm phẳng lại.
- Đĩa gốm, đĩa thủy tinh: rất cứng và phẳng, dùng với bột kim cương cực mịn cho mặt bóng sắc nét.
- Nỉ, da, vải, gỗ: mềm, ôm theo mặt cong, dùng cho cabochon. Không dùng cho đá giác vì làm tròn cạnh mặt giác.
Để đĩa cứng thì mặt giác phẳng và cạnh sắc, nhưng dễ để lại xước nếu có hạt lạ. Để đĩa mềm thì dễ lên bóng, nhưng làm cạnh tròn đi, các mặt giác nhìn "mềm" và mờ ranh giới. Thợ giỏi chọn đĩa cứng nhất mà vẫn đánh bóng được loại đá đó.
Kim cương đánh bóng kim cương: chuyện của "thớ"
Kim cương không cứng đều theo mọi hướng. Trên cùng một mặt phẳng tinh thể, mài theo hướng này thì bột kim cương ăn vào khá nhanh, quay 90° hoặc 45° thì gần như trượt không ăn. Thợ đánh bóng kim cương gọi đó là "thớ" hoặc hướng mềm, hướng cứng. Trên mâm gang quay nhanh (scaife), họ phải đặt từng mặt giác theo đúng hướng mềm. Đặt sai, viên đá cứ trơ ra, còn mâm thì nóng lên.
Chính tính dị hướng này giúp kim cương đánh bóng được kim cương: bột kim cương có hàng triệu hạt hướng ngẫu nhiên, luôn có những hạt chạm vào viên đá theo hướng cứng của hạt và hướng mềm của mặt đá. Đây là kinh nghiệm truyền nghề đã được giải thích bằng tinh thể học về sau.
Những lỗi đánh bóng hay gặp và cách thợ đọc chúng
- Còn vết xước dài: xước thẳng đều thường do cấp trước chưa xóa hết; xước lộn xộn, sâu đột ngột thường do hạt thô lạc vào đĩa. Cách sửa là quay lại cấp tiền đánh bóng và vệ sinh đĩa.
- Vỏ cam, lõm hạt: bề mặt gợn sóng nhỏ, hay gặp ở ngọc, rhodonite, đá đa tinh thể. Do các hạt khoáng vật cứng mềm khác nhau mòn không đều. Giảm áp lực, đổi sang đĩa cứng, đổi bột.
- Cạnh tròn, đỉnh không gặp nhau: đĩa quá mềm, ép quá mạnh, hoặc lắc tay. Mặt giác trông "nhòe".
- Vết cháy, vết nứt nhỏ: đá nóng lên vì ma sát, nhất là ở tốc độ cao và đĩa khô. Đá nhạy nhiệt như opal, fluorite, topaz dễ bị. Chậm lại, thêm nước.
- Mặt song song cát khai không lên bóng: topaz, fluorite, kunzite. Mặt cát khai cứ bong vảy dù đánh bao lâu. Lời giải là ở bước định hướng: đừng để mặt nào trùng cát khai.
An toàn khi đánh bóng
Đánh bóng tạo ít bụi hơn mài thô, nhưng không phải không có. Bột oxit và bột kim cương khô là bụi mịn; nhiều hợp chất đánh bóng thương mại còn có chất mang và phụ gia. Vài điều nên giữ:
- Pha bột thành hồ ướt, không rắc bột khô lên đĩa đang quay.
- Đọc phiếu an toàn hóa chất của loại bột đang dùng. Oxit crom nhuộm da, quần áo; đĩa có chì phải rửa tay trước khi ăn uống.
- Bùn đánh bóng khi khô vẫn là bụi đá cộng bột mài; lau ướt, không quét khô, không thổi bằng khí nén.
- Không ăn uống, hút thuốc tại bàn mài; giặt riêng quần áo làm việc.
Góc nhìn hôm nay: soi bóng một viên đá
Ai có kính lúp 10x đều có thể tập đánh giá độ bóng. Xoay viên đá cho ánh đèn phản chiếu trên từng mặt giác: mặt bóng tốt cho hình đèn sắc nét, không nhòe; mặt còn xước sẽ thấy các vạch mảnh song song trong vùng phản chiếu. Ở cạnh mặt giác, cạnh sắc là dấu hiệu đĩa cứng và tay vững. Trên đá cũ, mặt bàn thường xước mờ trước tiên vì chịu va chạm nhiều nhất, nhất là với đá mềm như thạch anh hay topaz đeo hằng ngày. Đá giác có thể được thợ đánh bóng lại mà mất rất ít trọng lượng.
Câu hỏi thường gặp
Đánh bóng đá quý bằng gì?
Thợ dùng bột rất mịn như bột kim cương, oxit xeri, oxit nhôm, oxit thiếc hoặc oxit crom, bôi trên đĩa kim loại mềm, đĩa nhựa, đĩa gốm hoặc nỉ. Loại bột và đĩa chọn theo từng loại đá. Đá cứng như sapphire thường đánh bằng kim cương, thạch anh hay đánh bằng oxit xeri.
Vì sao đá mài xong trông mờ?
Mặt đá vừa mài có vô số rãnh xước nhỏ làm ánh sáng tán xạ mọi hướng nên trông như kính mờ. Chỉ khi các rãnh nhỏ hơn bước sóng ánh sáng, mặt đá mới phản xạ như gương. Vì vậy phải mài qua nhiều cấp hạt mịn dần rồi đánh bóng.
Oxit xeri dùng để làm gì?
Oxit xeri là bột đánh bóng phổ biến cho thạch anh, mã não, beryl và thủy tinh. Ngoài tác dụng mài cực mịn, nó còn có tác dụng hóa học với bề mặt silicat nên lên bóng nhanh. Với đá cứng như corundum, oxit xeri ít hiệu quả bằng bột kim cương.
Kim cương được đánh bóng thế nào?
Kim cương được đánh bóng trên mâm gang quay nhanh tẩm bột kim cương, gọi là scaife. Vì kim cương cứng không đều theo các hướng, thợ phải đặt mỗi mặt theo hướng mềm thì bột mới ăn. Đặt sai hướng, viên đá gần như không mòn.
Đá quý bị xước có đánh bóng lại được không?
Đá giác bị xước mặt bàn thường có thể được thợ đánh bóng lại, mất rất ít trọng lượng. Đá mềm như thạch anh, topaz, opal dễ xước hơn khi đeo hằng ngày nên hay cần đánh lại. Viên đá có vết nứt hoặc mẻ sâu thì có khi phải giác lại cả mặt.
