Ngọc không đục được mà phải mài, vì nó quá dai: đập vào chỉ bầm mặt chứ không tách ra mảnh. Từ thời đồ đá đến khi có dụng cụ kim cương hiện đại, thợ ngọc khắp thế giới đều làm theo cùng một nguyên lý: dùng cát hoặc bột khoáng vật cứng hơn ngọc, trộn nước, chà xát bằng dây, tấm gỗ, ống tre hay đĩa quay để mài mòn đá từng chút một. Công cụ chỉ là vật dẫn; thứ thật sự cắt ngọc là hạt mài.
Nguyên lý: công cụ không cắt, hạt cát mới cắt
Nephrite cứng khoảng 6 – 6,5, jadeite khoảng 6,5 – 7 trên thang Mohs. Một thanh tre hay sợi dây gai mềm hơn ngọc rất nhiều, tự nó không thể làm trầy ngọc. Nhưng khi kẹp giữa dây và ngọc là những hạt cát thạch anh (độ cứng 7), mỗi lần kéo, các hạt cát lăn và cào lên bề mặt, bứt ra những mảnh vụn li ti. Lặp lại hàng vạn lần, rãnh cưa sâu dần.
Chất mài càng cứng, việc càng nhanh. Người xưa dùng những gì có trong tự nhiên:
| Chất mài | Độ cứng Mohs (khoảng) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cát thạch anh, cát hoàng thổ | 7 | Phổ biến nhất, chỉ nhỉnh hơn ngọc một chút nên mài chậm |
| Garnet nghiền | 6,5 – 7,5 | Cạnh sắc, được dùng ở nhiều xưởng cổ |
| Corundum, đá nhám emery | 9 | Nhanh hơn hẳn; các xưởng ngọc Trung Hoa về sau dùng rộng rãi |
| Bột kim cương | 10 | Thời hiện đại, phủ trên lưỡi cưa, mũi khoan, đĩa mài |
Chênh lệch giữa độ cứng 7 và 9 lớn hơn nhiều so với con số gợi ý, vì thang Mohs không tuyến tính. Khi chuyển từ cát thạch anh sang bột corundum, tốc độ mài tăng lên đáng kể. Đó là một bước tiến công nghệ thật sự của nghề ngọc.
Bốn động tác cơ bản của thợ ngọc tiền sử
Cưa dây
Thợ căng một sợi dây làm từ thớ cây, gân hoặc da, rắc cát ướt lên khối ngọc rồi kéo qua kéo lại. Vì dây mềm và võng xuống, đường cưa thường cong nhẹ, để lại những vết rãnh hình cung đồng tâm trên mặt cắt. Các nhà khảo cổ nhận ra vết cưa dây trên đồ ngọc Hồng Sơn, Lương Chử và nhiều nền văn hoá khác; nó là dấu hiệu niên đại hữu ích, vì đồ làm bằng máy hiện đại có vết cắt phẳng thẳng.
Cưa tấm
Thay dây bằng một tấm gỗ cứng, tre, hoặc phiến đá sa thạch mỏng, kéo đẩy với cát ướt. Đường cắt thẳng hơn dây. Người Maori ở New Zealand dùng lưỡi sa thạch kiểu này để xẻ pounamu; một khối lớn có thể mất nhiều tuần mới xẻ xong.
Khoan ống và khoan đặc
Để khoét lỗ lớn như lỗ giữa của vòng tay hay đĩa bích, thợ dùng một đoạn ống tre hoặc xương, quay trên mặt ngọc với cát ướt. Ống mài thành một rãnh tròn, để lại ở giữa một lõi đá hình trụ. Những lõi khoan như vậy được tìm thấy nhiều ở các xưởng chế tác cổ, trong đó có di chỉ Tràng Kênh thuộc văn hoá Phùng Nguyên. Lỗ nhỏ như lỗ hạt chuỗi thì khoan bằng mũi đặc, thường khoan từ hai phía cho gặp nhau, nên lỗ có hình hai phễu úp vào nhau.
Để quay mũi khoan nhanh và đều, người xưa dùng khoan cung: một cây cung nhỏ có dây quấn quanh trục khoan, kéo cung qua lại thì trục quay tròn. Khoan bơm, có bánh đà, cũng được dùng ở nhiều nơi.
Mài và đánh bóng
Sau khi tạo khối, thợ mài bề mặt trên đá mài sa thạch với cát mịn dần, rồi đánh bóng bằng bột rất mịn trên da, gỗ, tre hoặc vải. Nephrite đánh bóng cho ánh mỡ, jadeite cho ánh thuỷ tinh. Lớp bóng sâu, ấm của ngọc cổ là kết quả của những giờ đánh bóng mà mắt thường khó tưởng tượng.
Bàn mài quay: cuộc cách mạng của xưởng ngọc Trung Hoa
Bước tiến lớn của nghề ngọc Trung Hoa là bàn mài quay: một trục nằm ngang mang các đĩa hoặc bánh nhỏ bằng kim loại, quay bằng bàn đạp chân, người thợ dùng tay đưa khối ngọc áp vào đĩa đang quay, liên tục nhỏ bùn mài lên. Thời điểm bàn mài quay ra đời vẫn được giới nghiên cứu bàn luận, nhưng các vết công cụ cho thấy kỹ thuật xoay đã có vai trò lớn từ thời đồ đồng và hoàn thiện dần qua các triều đại sau.
Với một bộ đĩa nhiều cỡ, từ đĩa lớn để cắt đến bánh nhỏ cỡ đồng xu để khắc, thợ có thể tạo đường nét đều, rãnh sâu, khoét lòng chén, chạm thủng nhiều lớp. Người thợ không giữ dụng cụ, mà giữ khối ngọc và "vẽ" lên đĩa đang quay. Đây là kỹ năng phải luyện nhiều năm.
Những tác phẩm cho thấy giới hạn của tay nghề
- Ngọc sơn "Đại Vũ trị thuỷ" thời Càn Long, nay ở Cố cung Bắc Kinh: một khối nephrite nặng khoảng 5 tấn được chở từ Tân Cương về, chạm tại Dương Châu trong khoảng sáu năm (thập niên 1780), thể hiện cảnh vua Vũ trị thuỷ trên núi non.
- Chén rượu của hoàng đế Shah Jahan (Ấn Độ, thời Mughal, năm 1657), nay ở Bảo tàng Victoria và Albert, London: nephrite trắng mài mỏng đến mức gần như trong suốt, quai hình đầu dê núi. Nó cho thấy độ dai của nephrite cho phép mài thành vách mỏng mà không vỡ.
Đọc vết công cụ: nhà khảo cổ học được gì từ một vết xước
Vì mỗi kỹ thuật để lại dấu riêng, vết công cụ trên đồ ngọc là một loại tư liệu. Dưới kính lúp hoặc kính hiển vi điện tử, các nhà nghiên cứu đọc được:
- Vết cưa dây: rãnh cong, đồng tâm, nông sâu không đều.
- Vết cưa tấm: rãnh thẳng, song song.
- Vết đĩa quay: đường khắc có hai đầu nhọn dần như hình thoi kéo dài, vì đĩa tròn chạm vào bề mặt sâu ở giữa và nông ở hai đầu.
- Vết dụng cụ kim cương hiện đại: rãnh sắc, đều tăm tắp, đáy rãnh có vết xước song song mịn của hạt kim cương.
Phân tích vết công cụ là một trong những cách giới bảo tàng dùng để đánh giá một món ngọc được cho là cổ có thật sự cổ hay không, bên cạnh phong cách và bối cảnh khai quật.
Từ cát đến kim cương: chế tác ngọc ngày nay
Ngày nay, thợ ngọc dùng lưỡi cưa tròn phủ kim cương để xẻ khối, máy mài trục mềm với mũi kim cương thiêu kết để chạm, máy siêu âm hoặc máy CNC cho các chi tiết lặp lại. Nước vẫn là bạn đồng hành: nó làm mát, cuốn bụi và giữ hạt mài. Công việc nhanh hơn người xưa hàng chục lần, nhưng một tác phẩm chạm tay tinh xảo vẫn cần nhiều tuần.
An toàn: bụi đá là kẻ thù thầm lặng
Mài ngọc khô sinh ra bụi rất mịn. Bụi từ cát thạch anh, đá mài sa thạch và từ bất kỳ khoáng vật silicat nào đều có hại cho phổi khi hít lâu ngày; bụi silic tinh thể là nguyên nhân bệnh bụi phổi silic, bệnh không hồi phục. Nguyên tắc tối thiểu: luôn mài ướt, có hệ thống hút bụi, đeo khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn và kính bảo hộ, dọn xưởng bằng khăn ẩm thay vì quét khô. Bài về an toàn khi mài đá quý ở danh mục mài giác có hướng dẫn chi tiết hơn.
Góc nhìn hôm nay: nhìn đồ ngọc như một người thợ
- Mang theo kính lúp 10x khi xem bảo tàng (nếu được phép soi gần qua kính tủ): tìm vết cưa cong, lỗ khoan hai phễu, đường khắc hình thoi của đĩa quay.
- Đếm thời gian: khi đứng trước một chiếc tông Lương Chử hay một đĩa bích lớn, hãy nhớ rằng nó được mài bằng cát, tay người, không có kim loại. Con số hàng tháng lao động không phải phóng đại.
- Đọc thêm: các nghiên cứu về kỹ thuật chế tác ngọc cổ Trung Hoa của học giả phương Tây và Trung Quốc đăng trong các tạp chí khảo cổ; sách về đồ ngọc của Bảo tàng Victoria và Albert, Bảo tàng Anh.
Câu hỏi thường gặp
Người xưa cắt ngọc bằng gì?
Người xưa cắt ngọc bằng cát cứng trộn nước, kéo qua lại bằng dây, tấm gỗ, phiến sa thạch hoặc quay bằng ống tre. Chính hạt cát thạch anh, garnet hay corundum mới mài mòn ngọc; dây và tre chỉ là vật dẫn.
Vì sao không đục được ngọc?
Ngọc rất dai: các sợi hoặc hạt tinh thể đan rối khiến nó không tách ra mảnh khi bị đập, chỉ bầm dập bề mặt. Vì vậy cách duy nhất để tạo hình là mài mòn bằng chất mài cứng hơn.
Khoan ống là gì?
Khoan ống là kỹ thuật dùng một ống rỗng như ống tre, ống xương quay trên mặt đá với cát ướt, tạo một rãnh tròn và để lại lõi đá hình trụ ở giữa. Kỹ thuật này dùng để khoét lỗ vòng tay, đĩa bích; lõi khoan là dấu vết hay gặp ở xưởng chế tác cổ.
Chạm một món ngọc mất bao lâu?
Tuỳ kích thước và độ phức tạp, từ vài ngày đến nhiều năm. Với công cụ cổ, một chiếc vòng có thể mất nhiều ngày đến nhiều tuần; ngọc sơn "Đại Vũ trị thuỷ" thời Càn Long mất khoảng sáu năm.
Mài ngọc có độc không?
Bụi mịn sinh ra khi mài khô có hại cho phổi, đặc biệt bụi silic từ cát và đá mài, nguyên nhân bệnh bụi phổi silic. Cần mài ướt, hút bụi, đeo khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn và kính bảo hộ.
