Bảo tàng ngọc nổi tiếng thế giới: bắp cải ngọc, ngọc sơn và mặt nạ Pakal

Những nơi xem ngọc nổi tiếng nhất thế giới gồm Bảo tàng Cố cung Đài Bắc (bắp cải ngọc jadeite), Cố cung Bắc Kinh (ngọc sơn "Đại Vũ trị thuỷ"), Bảo tàng Lương Chử ở Hàng Châu (ngọc tông thời đồ đá mới), Bảo tàng Nhân học Quốc gia Mexico (mặt nạ ngọc vua Pakal), Bảo tàng Te Papa ở New Zealand (pounamu Maori) và Bảo tàng Victoria và Albert ở London. Mỗi nơi cho thấy một nền văn hoá ngọc khác nhau, và biết trước nên nhìn gì sẽ giúp một buổi tham quan có ích hơn nhiều.

Ngọc Trung Hoa: Đài Bắc, Bắc Kinh, Hàng Châu và áo ngọc thời Hán

Bảo tàng Cố cung Đài Bắc: bắp cải ngọc và "miếng thịt" không phải ngọc

Bảo tàng Cố cung Quốc gia ở Đài Bắc giữ một phần lớn sưu tập của hoàng cung nhà Thanh, trong đó có hàng nghìn đồ ngọc từ thời đồ đá mới đến thế kỷ 19. Hiện vật được khách tìm đến nhiều nhất là Thuý ngọc bạch thái, cây bắp cải bằng jadeite thời Thanh, dài chưa tới hai mươi centimet.

Điều đáng xem ở bắp cải ngọc là cách người thợ tận dụng chính sự không đồng đều của khối đá: phần trắng làm thân bắp cải, phần xanh làm lá, những vết nứt và sắc độ chuyển màu được biến thành gân lá. Trên lá có chạm một con muỗm và một con châu chấu. Món đồ này được cho là từng đặt trong cung Vĩnh Hoà ở Tử Cấm Thành, nơi ở của một phi tần thời vua Quang Tự; chi tiết này thường được nhắc nhưng chưa có tư liệu xác nhận chắc chắn.

Cũng ở bảo tàng này có Nhục hình thạch, hòn đá hình miếng thịt kho với lớp bì, lớp mỡ, lớp nạc rõ ràng. Nhiều người nghĩ đó là ngọc, nhưng thực ra nó là một loại đá silic phân lớp (jasper hoặc mã não dải) được nhuộm màu lớp trên cùng. Đây là ví dụ tốt cho thấy chữ "ngọc" trong cách gọi dân gian rộng hơn nhiều so với nephrite và jadeite.

Cố cung Bắc Kinh: ngọc sơn nặng năm tấn

Bảo tàng Cố cung ở Bắc Kinh giữ một sưu tập ngọc lớn khác của nhà Thanh. Nổi tiếng nhất là ngọc sơn "Đại Vũ trị thuỷ", khối nephrite từ Tân Cương nặng khoảng 5 tấn, được chạm ở Dương Châu trong thập niên 1780 theo lệnh vua Càn Long, mô tả cảnh người xưa đục núi khơi dòng trị thuỷ. Khối ngọc được vận chuyển hàng nghìn kilomet và mất khoảng sáu năm để chạm xong.

Khi đứng trước ngọc sơn, hãy để ý cách thợ dùng màu tự nhiên của khối đá: vùng xanh đậm làm vách núi, vùng nhạt làm mây và nước. Đây là tư duy "nhân tài thi nghệ" (theo chất đá mà chạm) của thợ ngọc Trung Hoa, cũng chính là tư duy làm nên bắp cải ngọc Đài Bắc.

Bảo tàng Lương Chử, Hàng Châu: ngọc trước chữ viết

Bảo tàng Lương Chử nằm gần khu di chỉ thành cổ Lương Chử, Di sản thế giới UNESCO từ năm 2019. Ở đây trưng bày những đồ ngọc khoảng năm nghìn năm tuổi: bích, tông, rìu việt, vật đội đầu hình tam giác. Hiện vật được nhắc nhiều là chiếc tông lớn từ khu mộ Phản Sơn, thường được gọi là "vua của các tông", nặng hơn sáu kilogam, mặt khắc hình người – thú đôi mắt tròn với những nét mảnh như sợi tóc.

Điều khó tin là tất cả được làm khi chưa có kim loại, chỉ bằng cát, dây, ống tre và sự kiên nhẫn. Mang theo kính lúp nhỏ (nếu tủ kính cho phép nhìn gần) để tìm những nét khắc chồng lên nhau, dấu vết của hàng nghìn lần mài.

Những bảo tàng có áo ngọc thời Hán

• Bảo tàng tỉnh Hà Bắc (Thạch Gia Trang): áo ngọc chỉ vàng của Trung Sơn Tĩnh vương Lưu Thắng và vợ là Đậu Oản, khai quật ở Mãn Thành năm 1968.
• Bảo tàng Lăng mộ vua Nam Việt (Quảng Châu): áo ngọc chỉ tơ của Triệu Mạt, cháu nội Triệu Đà, phát hiện năm 1983. Bảo tàng xây ngay trên khu mộ, khách có thể xuống tận hầm mộ đá. Đây là điểm đáng đến với người học sử Việt vì liên quan nước Nam Việt.
• Bảo tàng Từ Châu (Giang Tô): có áo ngọc thời Tây Hán từ các lăng Sở vương trong vùng.

Ngoài Trung Hoa: ngọc châu Mỹ, châu Đại Dương và Nhật Bản

Bảo tàng Nhân học Quốc gia, Thành phố Mexico

Phòng trưng bày Maya có mặt nạ ngọc ghép của vua Pakal, tìm thấy năm 1952 trong hầm mộ dưới Đền Văn Khắc ở Palenque, cùng mô hình hầm mộ. Phòng Olmec có rìu nghi lễ jadeite và các tượng nhỏ. Nên dành ít nhất nửa ngày cho hai phòng này.

Te Papa Tongarewa, Wellington

Bảo tàng quốc gia New Zealand có sưu tập taonga pounamu của người Maori: mere, hei-tiki, toki. Nhiều hiện vật có ghi chép về dòng họ và những người từng giữ chúng, cho thấy pounamu là vật mang lịch sử chứ không chỉ là đồ trang sức.

Bảo tàng Fossa Magna, Itoigawa (Nhật Bản)

Thành phố Itoigawa ở tỉnh Niigata là nguồn jadeite của Nhật Bản, nơi người Jōmon chế tác hạt ngọc từ khoảng năm nghìn năm trước. Bảo tàng Fossa Magna trưng bày các khối jadeite thô lớn và giới thiệu địa chất vùng đứt gãy lớn chạy ngang nước Nhật. Năm 2016, jadeite được Hiệp hội Khoa học Khoáng vật Nhật Bản chọn làm "đá quốc gia".

Châu Âu: những sưu tập ngọc nằm trong bảo tàng nghệ thuật

• Bảo tàng Victoria và Albert (London): chén rượu nephrite trắng của hoàng đế Mughal Shah Jahan (1657), mài mỏng gần như trong suốt, quai hình đầu dê núi; cùng nhiều đồ ngọc Trung Hoa và Ấn Độ.
• Bảo tàng Anh (London): phòng trưng bày Trung Hoa và Nam Á có dãy ngọc từ thời đồ đá mới đến thời Thanh, được sắp xếp theo thời gian, rất hợp để thấy ngọc thay đổi qua các thời kỳ; ngoài ra có rìu ngọc Olmec và rìu jadeitite thời đồ đá mới châu Âu.
• Bảo tàng Guimet (Paris): sưu tập nghệ thuật châu Á với nhiều đồ ngọc Trung Hoa.

Ở Việt Nam: xem đồ trang sức đá ngọc cổ

• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội): đồ trang sức văn hoá Phùng Nguyên, khuyên tai ba mấu và hai đầu thú văn hoá Sa Huỳnh.
• Bảo tàng Hải Phòng và Bảo tàng Hùng Vương (Việt Trì, Phú Thọ): hiện vật từ các di chỉ thời tiền sử, sơ sử ở địa phương.
• Bảo tàng Địa chất (Hà Nội): mẫu khoáng vật, đá quý, hữu ích để thấy ngọc ở dạng thô.

Cách đọc nhãn một hiện vật ngọc

Góc nhìn hôm nay: đi bảo tàng ngọc cho có ích

• Đặt câu hỏi trước: đi xem để trả lời một câu cụ thể, chẳng hạn "ngọc thời Hán khác ngọc thời Thanh thế nào", sẽ nhớ lâu hơn đi xem dàn trải.
• So ánh đá: nephrite có ánh mỡ dịu, jadeite thường bóng hơn, trong hơn; nhìn dưới đèn tủ kính từ nhiều góc.
• Dùng sưu tập số: Cố cung Đài Bắc, Bảo tàng Anh, Bảo tàng Victoria và Albert đều có cơ sở dữ liệu trực tuyến với ảnh độ phân giải cao, xem trước ở nhà rồi mới đi.
• Tôn trọng quy định: nhiều phòng ngọc cấm đèn flash; không chạm vào kính, không tì vào tủ.