Nguy cơ lớn nhất của nghề mài đá quý là bụi: phần lớn đá được mài nhiều nhất (thạch anh, mã não, jasper, chalcedony, amethyst) chính là silic tinh thể, và bụi mịn của chúng gây bệnh bụi phổi silic, một bệnh xơ phổi không hồi phục. Ngoài silic, một số đá chứa đồng, thủy ngân, asen hoặc có thể lẫn sợi amiăng. Cách phòng chính là mài ướt hoàn toàn, thông gió và hút bụi tại chỗ, đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn được đeo kín, và không làm ở chỗ ăn ngủ.
Bụi silic: vì sao thứ đá đẹp nhất lại hại phổi nhất
Thạch anh là silic điôxit (SiO₂) dạng tinh thể. Mã não, chalcedony, jasper, onyx, carnelian là thạch anh vi tinh thể, cũng là silic tinh thể. Đó là nhóm đá rẻ, phổ biến, nên được mài nhiều nhất trong các xưởng cabochon và chế tác đá. Khi mài khô, đá vỡ thành hạt cực nhỏ, có những hạt dưới 10 micromet, nhỏ đến mức đi được sâu vào phế nang. Mắt thường không thấy những hạt nguy hiểm nhất; một căn phòng trông "không bụi lắm" vẫn có thể có nồng độ cao.
Trong phổi, hạt silic không bị đào thải được. Tế bào miễn dịch cố "nuốt" chúng, bị tổn thương, phát tín hiệu viêm kéo dài, dần tạo mô xơ. Kết quả là bệnh bụi phổi silic:
- Thể mạn tính: thường xuất hiện sau nhiều năm tiếp xúc, có khi trên mười năm. Ban đầu không triệu chứng, rồi ho, khó thở khi gắng sức, nặng dần.
- Thể tiến triển nhanh: sau vài năm tiếp xúc nồng độ cao.
- Thể cấp: hiếm, sau tiếp xúc nồng độ rất cao trong thời gian ngắn, có thể tử vong.
Bệnh không chữa khỏi; tổn thương xơ đã hình thành thì không mất đi. Người mắc bệnh tăng nguy cơ lao phổi, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp bụi silic tinh thể hô hấp được vào nhóm chất gây ung thư phổi cho người. Ở Việt Nam, bệnh bụi phổi silic nghề nghiệp nằm trong danh mục bệnh nghề nghiệp được bảo hiểm xã hội chi trả.
Chuyện này không phải lý thuyết. Những năm gần đây, nhiều nước ghi nhận các ca bụi phổi silic ở thợ cắt đá thạch anh nhân tạo làm mặt bếp, kể cả người trẻ, đến mức Úc cấm dùng loại đá nhân tạo này từ giữa năm 2024. Đá thạch anh nhân tạo chứa tỷ lệ silic tinh thể rất cao, và thợ thường cắt khô. Bài học cho thợ mài đá quý là một: bụi silic mịn phát ra khi mài khô.
Những loại đá có bụi độc ngoài silic
Đa số đá quý ở dạng khối an toàn khi cầm, đeo. Nguy cơ chỉ đến khi đá bị mài thành bụi hoặc bùn rồi hít, nuốt phải. Một số loại cần chú ý riêng:
| Đá | Thành phần đáng lo | Lưu ý khi mài |
|---|---|---|
| Malachite, azurite | Cacbonat đồng | Bụi và bùn chứa đồng gây kích ứng, độc khi nuốt hoặc hít lâu. Chỉ mài ướt, không để bùn khô |
| Chrysocolla, turquoise | Hợp chất đồng | Như trên; turquoise thường được ngâm tẩm nhựa, bụi nhựa cũng không nên hít |
| Cinnabar (thần sa) | Thủy ngân sunfua | Độc; không mài, không nung, không dùng làm bột màu tự chế |
| Realgar, orpiment | Asen sunfua | Độc; thường chỉ sưu tầm dạng mẫu, không chế tác |
| Serpentine, một số đá nhóm amphibole | Có thể lẫn sợi amiăng (chrysotile, tremolite dạng sợi) | Không phải mẫu nào cũng có, nhưng không biết thì coi như có: mài ướt, khẩu trang lọc bụi hiệu suất cao |
| Thạch anh mắt hổ, mắt diều hâu | Gắn với sợi crocidolite (một loại amiăng) | Cách giải thích quen thuộc là sợi bị thạch anh thay thế; một số nghiên cứu cho rằng sợi và thạch anh mọc xen nhau. Dù theo cách nào, nhiều mẫu vẫn còn sợi crocidolite; mài ướt |
| Galena và đá có chì | Chì sunfua | Ít khi chế tác, nhưng bụi chì độc với thần kinh, đặc biệt với trẻ em |
Một số tài liệu an toàn nghề mài còn khuyên thận trọng với bụi của beryl (ngọc lục bảo, aquamarine) vì có chứa beryli, nguyên tố mà bụi hợp chất của nó có thể gây bệnh phổi ở người nhạy cảm. Mức độ nguy cơ với việc mài đá beryl quy mô nhỏ chưa được nghiên cứu nhiều; cách phòng vẫn là mài ướt và không hít bụi. Nên nói rõ: những cảnh báo này không có nghĩa đeo trang sức malachite hay mắt hổ là độc. Nguy cơ nằm ở bụi và bùn trong xưởng.
Mài ướt: lớp bảo vệ đầu tiên và quan trọng nhất
Nước giữ hạt bụi dính lại thành bùn thay vì bay lên. Gần như mọi máy mài, máy giác, cưa đá chuyên dụng đều thiết kế để chạy với nước hoặc dầu. Những điều thợ có kinh nghiệm giữ:
- Không bao giờ mài khô đá chứa silic, kể cả "chỉ một chút". Máy mài cầm tay khô là nguồn bụi nguy hiểm nhất.
- Nước phải đủ: mặt đĩa luôn ướt, không để chỗ khô. Nước bắn ra thành sương mịn cũng mang bụi, nên vẫn cần chắn bắn và thông gió.
- Bùn không để khô: bùn đá khô trên máy, sàn, quần áo sẽ thành bụi khi va chạm. Lau ướt, gom bùn vào thùng, để lắng, đổ bỏ cặn đúng nơi; không xả thẳng xuống cống hay ra vườn, nhất là bùn đá chứa đồng.
- Không quét khô, không thổi khí nén để làm sạch bàn máy. Dùng khăn ướt hoặc máy hút bụi có lọc HEPA.
Thông gió và khẩu trang: làm đúng mới có tác dụng
Thông gió và hút tại chỗ
Mở cửa sổ là chưa đủ. Cách hiệu quả là hút tại chỗ: miệng hút đặt gần nơi phát bụi, đẩy khí ra ngoài trời qua bộ lọc, không thổi ngược vào phòng. Quạt thổi thẳng vào máy mài chỉ làm bụi bay khắp phòng.
Khẩu trang
Khẩu trang y tế, khẩu trang vải không bảo vệ được khỏi bụi silic mịn. Cần khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn như N95 (chuẩn Mỹ), FFP2 hoặc FFP3 (chuẩn châu Âu), hoặc mặt nạ nửa mặt gắn phin lọc bụi hiệu suất cao. Nhưng khẩu trang chỉ tốt khi kín: râu, khẩu trang sai cỡ, dây lỏng làm không khí đi qua khe hở thay vì qua lớp lọc. Trong các biện pháp, khẩu trang được coi là lớp bảo vệ cuối cùng, sau mài ướt và hút bụi, chứ không thay được hai lớp kia.
Những nguy cơ khác trong xưởng mài
- Điện cạnh nước: ổ cắm có tiếp địa, aptomat chống giật, dây điện để cao.
- Vật quay: buộc tóc, không đeo găng vải hay dây chuyền khi làm cạnh trục và lưỡi cưa.
- Mắt: kính bảo hộ khi cưa, mài thô, khi đá có thể vỡ văng.
- Dầu cưa: cưa xẻ chạy dầu khoáng tạo sương dầu và có nguy cơ cháy; cưa phải có nắp, không để lửa gần.
- Tiếng ồn: cưa và máy mài thô chạy lâu nên dùng nút tai.
- Hóa chất: axit tẩy rửa đá thô, keo, dung môi. Đọc phiếu an toàn, đeo găng chống hóa chất, thông gió.
Góc nhìn hôm nay: nghề không làm tạm bợ được
Nhiều người thấy video mài đá trên mạng rồi muốn thử ở nhà với máy mài cầm tay. Đó là cách tạo ra đúng loại bụi mịn nguy hiểm nhất, trong căn phòng có người thân và trẻ nhỏ cùng hít. Muốn học, nên đến xưởng hoặc câu lạc bộ có máy mài ướt chuyên dụng, có hút bụi, có người hướng dẫn. Người làm nghề lâu năm nên khám sức khỏe định kỳ có chụp X-quang phổi và đo chức năng hô hấp, vì bệnh bụi phổi giai đoạn đầu không có triệu chứng.
Tài liệu nên đọc thêm: hướng dẫn về silic tinh thể của Cơ quan An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Mỹ (OSHA) và Viện Quốc gia về An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp (NIOSH), phiếu dữ liệu khoáng vật trên Mindat.org có ghi cảnh báo độc tính của từng loại đá.
Câu hỏi thường gặp
Mài đá quý có gây bệnh bụi phổi không?
Có, nếu hít bụi lâu ngày. Thạch anh, mã não, jasper, chalcedony là silic tinh thể, bụi mịn của chúng gây bệnh bụi phổi silic, một bệnh xơ phổi không hồi phục. Mài ướt, hút bụi tại chỗ và đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn giảm nguy cơ rõ rệt.
Bệnh bụi phổi silic có chữa được không?
Hiện chưa có cách chữa khỏi; mô xơ đã hình thành trong phổi không mất đi. Điều trị chủ yếu là giảm triệu chứng, phòng biến chứng như lao phổi và ngừng tiếp xúc bụi. Vì vậy phòng bệnh là cách duy nhất thật sự hiệu quả.
Đeo trang sức malachite có độc không?
Đeo trang sức malachite dạng khối đánh bóng nhìn chung không được coi là nguy hiểm. Nguy cơ nằm ở bụi và bùn khi mài, vì malachite chứa đồng. Thợ mài malachite phải mài ướt, không để bùn khô và rửa tay kỹ.
Khẩu trang y tế có chống được bụi đá không?
Không. Khẩu trang y tế và khẩu trang vải không lọc được bụi silic mịn và không kín mặt. Cần khẩu trang lọc bụi như N95, FFP2, FFP3 hoặc mặt nạ có phin lọc bụi, đeo đúng cỡ và kín. Khẩu trang vẫn chỉ là lớp cuối sau mài ướt và hút bụi.
Thạch anh mắt hổ có chứa amiăng không?
Thạch anh mắt hổ gắn với sợi crocidolite, một loại amiăng; sách cũ giải thích sợi bị thạch anh thay thế, nghiên cứu sau cho rằng sợi và thạch anh mọc xen nhau. Dù theo cách nào, nhiều mẫu vẫn còn sợi crocidolite bên trong thạch anh. Đeo thì không đáng lo; khi mài nên làm ướt và tránh hít bụi.
