An toàn hầm lò ở mỏ đá quý thủ công: sập vách, ngạt khí, ngập nước

Ở mỏ đá quý thủ công, ba nguy cơ giết người nhiều nhất là sập vách, ngạt khí và ngập nước. Chúng nguy hiểm vì thường không báo trước: vách hố đứng vững cả tuần rồi đổ sau một trận mưa, không khí dưới giếng trông bình thường nhưng thiếu oxy. Phòng ngừa dựa vào những nguyên tắc đã được ngành mỏ đúc kết hàng trăm năm, từ chống lò, thông gió đến không bao giờ xuống giếng một mình, và được Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đưa vào Công ước số 176 về an toàn và sức khoẻ trong mỏ năm 1995.

Mỏ đá quý thủ công trông như thế nào dưới mặt đất

Lớp sỏi chứa đá quý thường nằm ngay trên nền đá gốc, dưới một lớp đất sét, cát dày từ vài mét đến vài chục mét. Để tới được lớp đó, người thợ có mấy cách:

• Hố lộ thiên nông: đào bậc thang xuống, phổ biến ở bãi bồi.
• Giếng đứng: đào thẳng xuống, thành giếng chống bằng gỗ, tre, có khi thêm bao cát. Ở Sri Lanka, kiểu giếng này có truyền thống lâu đời.
• Lò ngang từ đáy giếng: tới lớp sỏi thì đào toả ngang để lấy được nhiều sỏi hơn, tạo thành những đường hầm thấp.
• Đường hầm vào sườn đồi: theo mạch pegmatit hay thân đá hoa chứa đá quý.

Mỗi kiểu có rủi ro riêng, nhưng giếng đứng kèm lò ngang là kiểu nguy hiểm nhất, vì người thợ ở dưới sâu, lối thoát duy nhất là chiếc thang hay sợi dây.

Sập vách và sụt nóc

Lớp sét, cát, sỏi phía trên lớp chứa đá quý là vật liệu bở, chưa gắn kết thành đá. Đào sâu vào đó mà không chống là đặt mình dưới một khối đất chực đổ.

Vì sao vách sập

• Nước: mưa thấm vào làm đất nặng hơn và trơn hơn; mực nước ngầm dâng làm chân vách yếu.
• Khoét chân: lò ngang toả rộng dưới đáy giếng làm phần đất phía trên mất chỗ tựa.
• Rung: máy nổ, máy bơm, nổ mìn gần đó.
• Tải trọng trên miệng hố: đất đào đổ sát mép, người và máy đứng sát mép.
• Gỗ chống mục: chống tạm rồi để lâu, gỗ mục và mối mọt.

Nguyên tắc phòng

• Chống vách giếng và nóc lò ngay khi đào, không "đào thêm một chút rồi chống".
• Đổ đất đào cách xa miệng hố; giữ miệng hố cao hơn mặt đất xung quanh để nước mưa không tràn vào.
• Giới hạn chiều rộng lò ngang; để lại trụ đất đỡ nóc.
• Kiểm tra vách mỗi sáng và sau mỗi trận mưa: vết nứt mới, đất rơi lả tả, gỗ chống cong là dấu hiệu phải dừng.

Ngạt khí: kẻ giết người không mùi

Ngạt khí trong giếng mỏ thủ công hay xảy ra theo một kịch bản lặp lại: một người xuống giếng, ngã gục; người thứ hai xuống cứu, cũng gục. Có những vụ nhiều người cùng chết trong một giếng chỉ vì lần lượt xuống cứu nhau.

Một thói quen đặc biệt nguy hiểm ở nhiều mỏ thủ công là đặt máy bơm chạy xăng dầu xuống đáy giếng để hút nước. Khí thải CO dồn lại trong không gian kín. Máy chạy bằng nhiên liệu phải đặt trên mặt đất, đầu xả quay theo chiều gió, xa miệng giếng.

Nguyên tắc phòng

• Thông gió: dùng quạt trên mặt đất thổi khí sạch qua ống xuống tận đáy lò.
• Đo khí trước khi xuống: máy đo khí cầm tay đo oxy và CO là cách đáng tin. Những mẹo dân gian như thả đèn dầu, ngọn nến xuống giếng có thể cho dấu hiệu thiếu oxy nhưng không phát hiện được CO và có thể gây cháy nổ; không nên coi là đủ.
• Không bao giờ xuống cứu khi chưa có thông gió: kéo người bị nạn lên bằng dây đã buộc sẵn từ trước, gọi cấp cứu, thổi khí vào giếng.
• Luôn có người trực trên miệng giếng, giữ dây an toàn nối với người ở dưới.

Ngập nước và lũ

Mỏ đá quý sa khoáng nằm ở thung lũng, bãi bồi, đúng chỗ nước tụ về. Một trận mưa lớn ở thượng nguồn có thể đổ nước vào giếng, vào lò trong vài phút. Nước còn làm vách sập.

• Theo dõi thời tiết, dừng làm việc dưới giếng khi có mưa lớn hoặc cảnh báo lũ.
• Đắp bờ bao quanh miệng giếng, đào rãnh dẫn nước mặt tránh xa.
• Không đào lò ngang tiến gần giếng cũ bỏ hoang, vì giếng cũ thường đầy nước; đào thủng vào là nước tràn ập.
• Có lối thoát dự phòng hoặc thang cố định, không chỉ dựa vào dây tời.

Những nguy cơ khác

• Ngã xuống giếng: miệng giếng không rào, không nắp, đặc biệt nguy hiểm với trẻ em và người đi đêm. Giếng bỏ hoang phải được lấp.
• Vật rơi: đá, xô đất rơi từ miệng giếng xuống người ở dưới. Đội mũ bảo hộ, không đứng ngay dưới khi kéo xô.
• Bụi: khoan, đập đá trong lò kín tạo bụi silic gây bệnh phổi; làm ướt khi khoan, đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn.
• Vật liệu nổ: chỉ người được đào tạo và cấp phép mới được sử dụng.
• Bãi thải: đống đất đá thải cao, dốc có thể sạt, như các vụ sạt lở chết người ở vùng ngọc Hpakant (Myanmar).

Khung quốc tế và Việt Nam

Công ước số 176 của ILO về an toàn và sức khoẻ trong mỏ (1995) đặt nguyên tắc: chủ mỏ phải đánh giá và kiểm soát rủi ro, bảo đảm thông gió, lối thoát, thiết bị bảo hộ, kế hoạch cấp cứu; người lao động có quyền rời nơi làm việc khi có nguy hiểm nghiêm trọng và được tham gia các vấn đề an toàn. ILO cũng ban hành các bộ quy tắc thực hành về an toàn và sức khoẻ trong mỏ.

Ở Việt Nam, khai thác khoáng sản phải có giấy phép theo Luật Địa chất và Khoáng sản; hoạt động mỏ phải tuân theo pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động và các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn trong khai thác mỏ. Bãi đào không phép đứng ngoài tất cả những quy định này, và đó là nơi tai nạn xảy ra nhiều nhất.

Góc nhìn hôm nay

• Đi tham quan vùng mỏ: không lại gần miệng giếng, không xuống hố dù người địa phương mời. Không ai biết vách hố hôm nay ra sao.
• Nhớ quy tắc cứu người: thấy người gục dưới giếng, không xuống. Gọi cứu hộ, thổi khí, kéo bằng dây. Quy tắc này áp dụng cả cho giếng nước, hầm biogas, bể phốt.
• Đọc thêm: văn bản Công ước 176 và các bộ quy tắc thực hành của ILO về an toàn mỏ có miễn phí trên trang của ILO.