Pounamu là tên người Maori gọi loại đá xanh quý của New Zealand, gồm chủ yếu là nephrite cùng bowenit (một loại serpentin) tìm thấy ở bờ tây Đảo Nam. Với người Maori, pounamu vừa là vật liệu làm rìu, đục, chày chiến, vừa là báu vật thiêng truyền đời, gắn với tổ tiên và dòng họ. Từ năm 1997, theo một đạo luật của New Zealand, quyền sở hữu pounamu tự nhiên trong lãnh thổ truyền thống của bộ tộc Ngāi Tahu được trao lại cho bộ tộc này.
Pounamu là gì về mặt khoáng vật
Trong cách gọi của người Maori, pounamu không phải một khoáng vật duy nhất mà là một nhóm đá xanh có giá trị, được phân loại theo màu và độ trong. Nhìn bằng con mắt khoáng vật học, có hai thành phần chính:
- Nephrite: khối sợi tremolit – actinolit, chiếm phần lớn pounamu. Màu từ xanh lá non đến xanh rêu đậm, có loại trong mờ, có loại đục với đốm.
- Bowenit: một dạng antigorit (khoáng vật nhóm serpentin) hạt mịn, mềm hơn nephrite nhiều, màu xanh nhạt trong như nước. Người Maori gọi là tangiwai, thường gắn với vùng Piopiotahi (Milford Sound).
Nephrite New Zealand thuộc kiểu sinh ra trong đá serpentinit: ở ranh giới giữa các khối đá siêu mafic đã ngậm nước và đá giàu canxi, dung dịch trao đổi chất tạo ra tremolit – actinolit sợi. Các khối đá này nằm dọc theo vùng chịu ảnh hưởng của đứt gãy Alpine, ranh giới giữa mảng Thái Bình Dương và mảng Úc chạy dọc Đảo Nam. Qua hàng triệu năm, sông băng và sông suối bóc mòn núi, cuốn các khối pounamu xuống lòng sông và bãi biển.
Te Wai Pounamu: vùng đất của nước ngọc
Tên Maori của Đảo Nam là Te Wai Pounamu, thường được hiểu là "vùng nước của pounamu". Nguồn pounamu tập trung ở bờ tây, đặc biệt trong lưu vực các sông Arahura, Taramakau và vùng quanh Hokitika, cùng một số nơi ở vùng hồ Wakatipu và Piopiotahi.
Người Maori phân biệt pounamu theo màu và độ trong, mỗi loại một tên. Vài tên thường gặp trong tài liệu:
| Tên Maori | Mô tả thường gặp | Khoáng vật |
|---|---|---|
| Kawakawa | Xanh lục đậm, có thể có đốm, tên theo lá cây kawakawa | Nephrite |
| Īnanga | Xanh xám nhạt đến trắng ngà, tên theo một loài cá nhỏ màu nhạt | Nephrite |
| Kahurangi | Xanh lục tươi, trong mờ, ít đốm, được quý nhất | Nephrite |
| Tangiwai | Xanh nhạt, trong như giọt nước | Bowenit |
Cách phân loại này cho thấy người Maori quan sát vật liệu rất kỹ: họ chú ý độ trong, sắc màu, đốm bao thể, những tiêu chí mà ngành đá quý hiện đại cũng dùng.
Từ công cụ đến báu vật: pounamu trong đời sống Maori
Người Polynesia đến New Zealand khoảng thế kỷ 13 – 14, theo các nghiên cứu khảo cổ hiện nay. Trên những hòn đảo nhiệt đới họ rời đi không có nephrite; họ quen làm rìu bằng bazan. Khi tìm ra pounamu ở Đảo Nam, họ có trong tay một vật liệu dai hơn hẳn, mài sắc được và rất khó vỡ. Pounamu nhanh chóng trở thành vật liệu quý nhất, được trao đổi khắp hai đảo qua những tuyến đường mòn vượt dãy Alps phương Nam.
Những vật làm bằng pounamu
- Toki: lưỡi rìu, lưỡi bào gỗ. Với một dân tộc dựng nhà gỗ chạm, đóng thuyền độc mộc lớn, toki pounamu là công cụ thiết yếu.
- Whao: đục nhỏ để chạm khắc gỗ.
- Mere pounamu: chày chiến ngắn, dẹt, hình lá, là vật biểu trưng của các tù trưởng. Nhiều chiếc mere có tên riêng và lịch sử riêng, được truyền qua nhiều thế hệ.
- Hei-tiki: mặt dây chuyền hình người cách điệu, đầu nghiêng, mắt to. Ý nghĩa của hei-tiki có nhiều cách giải thích; nó thường được truyền trong dòng họ như một vật mang mana (uy linh) của tổ tiên.
- Hei matau: mặt dây hình lưỡi câu cá; pekapeka, koropepe và nhiều dạng khác.
Vì pounamu dai, việc chế tác cực kỳ tốn công. Thợ Maori cưa đá bằng lưỡi sa thạch và cát ướt, khoan bằng mũi khoan có đầu đá quay bằng dây, mài và đánh bóng bằng sa thạch mịn. Một chiếc mere có thể mất nhiều tháng. Thời gian và công sức ấy chính là một phần làm nên giá trị của nó.
Taonga và tục lệ quanh pounamu
Trong văn hoá Maori, những món pounamu quan trọng là taonga, tức báu vật, thứ được gìn giữ cho con cháu. Một taonga có thể được trao trong các dịp trọng đại, chôn theo người chết rồi về sau được lấy lên truyền tiếp, hoặc được trao giữa các bộ tộc để thắt chặt quan hệ.
Ngày nay, nhiều người New Zealand giữ tục tặng pounamu cho nhau thay vì tự mua cho mình, với ý rằng giá trị của nó nằm trong tình cảm của người trao. Đây là phong tục văn hoá đáng tôn trọng; còn những lời quảng cáo pounamu đem lại may mắn hay sức khoẻ là chuyện tiếp thị, không có cơ sở khoa học.
Đạo luật năm 1997: đá trở về với bộ tộc
Khi người châu Âu đến New Zealand vào thế kỷ 19, nephrite được khai thác và xuất khẩu, phần lớn sang Đức để chế tác tại các xưởng ở vùng Idar-Oberstein, rồi bán ngược lại cho người Maori và du khách. Việc đất đai Đảo Nam được mua bán, chuyển nhượng trong thế kỷ 19 cũng dẫn đến tranh chấp lâu dài về quyền với pounamu.
Năm 1997, Quốc hội New Zealand thông qua đạo luật Ngāi Tahu (Pounamu Vesting) Act, trao quyền sở hữu toàn bộ pounamu tự nhiên trong vùng lãnh thổ truyền thống của Ngāi Tahu, bộ tộc lớn nhất Đảo Nam, cho bộ tộc này. Từ đó, Ngāi Tahu xây dựng kế hoạch quản lý pounamu, quy định việc thu nhặt, khai thác và hệ thống chứng nhận nguồn gốc. Việc khai thác hay nhặt pounamu chịu sự điều chỉnh của các quy định này; người muốn tìm hiểu nên tra cứu thông tin chính thức của Ngāi Tahu trước khi làm bất cứ điều gì ở bờ sông, bãi biển.
Pounamu so với ngọc các nơi khác
| Vùng | Loại ngọc | Kiểu sinh thành | Vai trò văn hoá nổi bật |
|---|---|---|---|
| New Zealand | Nephrite, bowenit | Liên quan serpentinit, đứt gãy Alpine | Công cụ, chày chiến, taonga dòng họ |
| Trung Hoa (Hoà Điền) | Nephrite | Đá hoa dolomit gặp dung dịch magma | Lễ khí, biểu tượng đạo đức |
| Trung Mỹ (Motagua) | Jadeite | Đới hút chìm, serpentinit | Đồ vua chúa, mặt nạ tuỳ táng |
| Đông Nam Á cổ (Phong Điền) | Nephrite | Liên quan serpentinit | Khuyên tai, đồ trao đổi xuyên biển |
Điểm chung đáng chú ý: ở mọi nơi, ngọc khởi đầu là vật liệu công cụ nhờ độ dai, rồi trở thành vật biểu trưng thân phận và tâm linh. Nhiều dân tộc không hề liên hệ với nhau đã đi cùng một con đường như vậy, vì họ cùng quan sát những tính chất vật lý giống nhau.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu pounamu ở đâu
- Bảo tàng Te Papa Tongarewa (Wellington) và Bảo tàng Auckland có sưu tập taonga pounamu, gồm mere, hei-tiki, toki với lịch sử dòng họ đi kèm.
- Hokitika trên bờ tây Đảo Nam có nhiều xưởng chế tác cho phép xem thợ làm việc; hãy chọn nơi có chứng nhận nguồn gốc của Ngāi Tahu nếu muốn tìm hiểu đá thật từ New Zealand.
- Đọc thêm: trang về pounamu trên Te Ara, bách khoa thư trực tuyến chính thức của New Zealand; thông tin của Te Rūnanga o Ngāi Tahu về quản lý pounamu.
- Một lưu ý: nhiều mặt dây "kiểu Maori" bán khắp thế giới được làm từ nephrite các nước khác. Đó không sai về vật liệu, nhưng không phải pounamu theo nghĩa văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Pounamu là gì?
Pounamu là tên Maori của đá xanh quý New Zealand, chủ yếu là nephrite và một phần là bowenit (serpentin), tìm thấy ở bờ tây Đảo Nam. Người Maori dùng nó làm công cụ, vũ khí nghi lễ và đồ trang sức truyền đời.
Pounamu có phải ngọc jade không?
Phần lớn pounamu là nephrite, một trong hai loại ngọc jade. Riêng tangiwai là bowenit, thuộc nhóm serpentin, mềm hơn và không phải jade theo định nghĩa khoáng vật học, nhưng vẫn được người Maori xếp vào pounamu.
Hei-tiki là gì?
Hei-tiki là mặt dây chuyền hình người cách điệu, đầu nghiêng, mắt to, thường làm bằng pounamu. Nó được truyền trong dòng họ Maori như một báu vật mang uy linh của tổ tiên; ý nghĩa cụ thể có nhiều cách giải thích.
Ai sở hữu pounamu ở New Zealand?
Theo đạo luật Ngāi Tahu (Pounamu Vesting) Act năm 1997, pounamu tự nhiên trong lãnh thổ truyền thống của bộ tộc Ngāi Tahu thuộc sở hữu của bộ tộc này. Việc thu nhặt, khai thác chịu sự quản lý theo kế hoạch của Ngāi Tahu.
Vì sao không nên tự mua pounamu cho mình?
Đó là một phong tục phổ biến ở New Zealand: pounamu nên được trao tặng, vì giá trị nằm ở tình cảm và sự gắn kết giữa người với người. Đây là quan niệm văn hoá, không phải quy định.
