Đá quý là một trong những đạo cụ lâu đời nhất của văn chương: thung lũng kim cương trong chuyến đi thứ hai của Sinbad, viên kim cương vàng bị nguyền trong tiểu thuyết The Moonstone (1868) của Wilkie Collins, viên "carbuncle xanh" trong bụng con ngỗng của Sherlock Holmes, đôi giày ruby của Dorothy trong phim Phù thuỷ xứ Oz (1939). Ở Việt Nam, truyện Trương Chi – Mỵ Nương có trái tim hoá khối đá trong suốt. Đọc những câu chuyện ấy bằng mắt nhà khoáng vật vừa thú vị vừa có ích: ta thấy người xưa hiểu đá đến đâu, và nhà văn đã bẻ cong khoa học ở chỗ nào để câu chuyện hay hơn.
Thung lũng kim cương: một truyện kể đi qua ba nền văn hoá
Trong Nghìn lẻ một đêm, ở chuyến đi thứ hai, Sinbad bị bỏ lại trong một thung lũng sâu đầy kim cương, có rắn lớn canh giữ. Người buôn ném những tảng thịt xuống thung lũng; kim cương dính vào thịt, đại bàng quắp thịt bay lên tổ, người buôn xua chim đi và nhặt đá. Sinbad buộc mình vào một tảng thịt để được chim mang lên.
Chuyện này không do người kể Ả Rập nghĩ ra. Một phiên bản đã xuất hiện ở thế kỷ 4, khi giám mục Epiphanius xứ Salamis viết về những viên đá quý trên giáp ngực thầy tế lễ và kể chuyện người ta lấy đá ở một thung lũng sâu bằng cách ném thịt cho chim. Cuối thế kỷ 13, Marco Polo kể gần như y hệt về các mỏ kim cương ở miền nam Ấn Độ. Một truyện kể đi qua Hy Lạp Kitô giáo, thế giới Ả Rập và người Venice: dấu hiệu nó là "truyền thuyết của nghề", có lẽ do chính người buôn đá lan truyền để giải thích vì sao đá quý khó lấy và đắt.
Đọc bằng mắt địa chất: kim cương Ấn Độ thời ấy đến từ bãi sỏi sông, đãi bằng tay, không nằm rải trong thung lũng chờ chim tha. Nhưng hình ảnh thung lũng không lối vào lại đúng một ý: mỏ đá quý thường nằm ở nơi hiểm trở, và đường tới nó là bí mật được giữ kỹ.
The Moonstone: tiểu thuyết trinh thám và một viên kim cương Ấn Độ
The Moonstone của Wilkie Collins, đăng năm 1868, thường được coi là một trong những tiểu thuyết trinh thám dài đầu tiên của văn học Anh; T. S. Eliot về sau đánh giá rất cao vị trí tiên phong của nó. Câu chuyện xoay quanh viên kim cương vàng lớn mang tên Moonstone, bị một sĩ quan Anh cướp từ một đền thờ trong cuộc tấn công Seringapatam năm 1799, rồi biến mất trong đêm sinh nhật một cô gái ở Anh.
Nhiều nhà phê bình cho rằng Collins lấy cảm hứng từ những câu chuyện quanh viên Koh-i-Noor, được đưa về Anh năm 1850 và trưng bày tại Đại Triển lãm 1851, cùng truyền thống về những viên đá Ấn Độ bị cướp. Cuốn tiểu thuyết cũng phản ánh thái độ của một phần xã hội Anh với chuyện cướp bóc thuộc địa. Một chi tiết vui với người mê đá: viên Moonstone trong truyện có một vết khuyết ngay giữa lòng, và trong mạch truyện có chuyện đưa nó tới Amsterdam để cắt thành nhiều viên nhỏ. Đó đúng là bài toán thợ giác thật vẫn phải cân nhắc: cắt bỏ khuyết tật để lấy mấy viên sạch, hay giữ nguyên một viên lớn mang tên tuổi và lịch sử.
Lưu ý: "moonstone" trong khoáng vật học là đá mặt trăng, một loại fenspat có ánh xanh trắng lướt trên bề mặt. Viên Moonstone của Collins lại là kim cương vàng, tên gọi chỉ là biểu tượng tôn giáo gắn với thần mặt trăng trong truyện.
Sherlock Holmes và viên carbuncle xanh không thể có
Truyện ngắn "Viên carbuncle xanh" (The Adventure of the Blue Carbuncle) của Arthur Conan Doyle đăng năm 1892. Một viên đá xanh quý giá của nữ bá tước bị trộm và được tìm thấy trong diều một con ngỗng Giáng sinh. Holmes lần theo con ngỗng để tìm ra kẻ trộm.
Với nhà khoáng vật, cái tên đã là một câu đố. "Carbuncle" trong tiếng Anh cổ là tên gọi những viên đá đỏ mài tròn mặt, thường là garnet. Garnet có đủ màu trừ xanh lam thuần, nên một "carbuncle xanh" theo nghĩa cổ gần như là điều mâu thuẫn. Doyle viết cho độc giả đại chúng, không viết cho nhà khoáng vật, và có lẽ ông chỉ cần một cái tên nghe lạ và quý. Từ cuối thế kỷ 20 có tìm thấy garnet đổi màu xanh lam – lục dưới ánh sáng ban ngày, nhưng đó là phát hiện sau này. Truyện vẫn đáng đọc: Holmes suy luận từ một chiếc mũ cũ và một con ngỗng, còn viên đá chỉ là cớ.
Trương Chi – Mỵ Nương: trái tim hoá đá trong suốt
Truyện cổ Việt Nam kể chàng đánh cá Trương Chi nghèo, xấu nhưng hát hay. Con gái quan thừa tướng là Mỵ Nương nghe tiếng hát mà tương tư, đến khi gặp mặt thì thất vọng. Trương Chi ôm mối tình tuyệt vọng mà chết; trái tim chàng hoá thành một khối đá trong suốt như ngọc. Khối đá được tạc thành chiếc chén; mỗi khi rót nước, trong chén hiện hình bóng con thuyền và người đánh cá. Mỵ Nương nhìn thấy, rơi nước mắt xuống chén, và chén tan ra.
Đây là truyện kể dân gian, có nhiều dị bản, không phải sử liệu. Nhưng hình ảnh "chén ngọc" phản ánh một thực tế văn hoá: đồ dùng tạc từ đá trong như thạch anh, ngọc là vật quý của giới quyền thế. Trong khoa học, không có khối đá nào tan vì nước mắt; thạch anh không tan trong nước ở điều kiện thường. Và chính sự bất khả ấy làm nên sức nặng của câu chuyện: nỗi oan tình mạnh hơn cả thứ vật chất bền nhất người xưa biết.
Màn ảnh: từ giày ruby tới viên kim cương có hình con báo
Trong tiểu thuyết Phù thuỷ xứ Oz (1900) của L. Frank Baum, Dorothy mang đôi giày bạc. Khi hãng MGM làm phim năm 1939 bằng kỹ thuật màu Technicolor, đôi giày được đổi thành đỏ ruby để nổi bật trên con đường gạch vàng. "Ruby" ở đây là hàng nghìn hạt kim sa và hạt thuỷ tinh đính lên giày, không có viên ruby nào. Một đôi giày dùng trong phim hiện thuộc Bảo tàng Lịch sử Hoa Kỳ (Smithsonian) ở Washington.
Phim Con báo hồng (The Pink Panther, 1963) lấy tên từ một viên kim cương hư cấu có vết khuyết bên trong trông như con báo khi soi gần. Ý tưởng ấy lại rất "đúng nghề": thợ kim hoàn thật vẫn đặt biệt danh cho bao thể có hình thù lạ trong đá. Phim Titanic (1997) có viên "Trái tim của Đại dương", một viên kim cương xanh hư cấu, rõ ràng gợi từ viên Hope ngoài đời.
Điện ảnh còn nhiều viên đá hư cấu khác, nhưng một quy luật lặp lại: viên đá trên phim gần như luôn là kim cương hoặc ruby, to bất thường, có lời nguyền hoặc bị trộm. Khán giả hiếm khi được thấy thứ thật sự làm nên giá trị đá quý: màu, độ trong, tay nghề người thợ giác.
Bảng đối chiếu: truyện kể và khoáng vật học
| Tác phẩm | Viên đá trong truyện | Nhà khoáng vật nhận xét |
|---|---|---|
| Sinbad, chuyến đi thứ hai | Kim cương trong thung lũng sâu | Kim cương Ấn Độ thời ấy đãi từ sỏi sông |
| The Moonstone (1868) | Kim cương vàng lớn | "Moonstone" thật là fenspat ánh xanh, khác hẳn kim cương |
| Viên carbuncle xanh (1892) | Đá xanh tên carbuncle | Carbuncle cổ là garnet đỏ; garnet xanh lam thuần hầu như không có |
| Trương Chi – Mỵ Nương | Trái tim hoá khối đá trong suốt | Thạch anh, ngọc không tan trong nước |
| Phù thuỷ xứ Oz (1939) | Giày ruby | Kim sa và hạt thuỷ tinh; sách gốc là giày bạc |
| Con báo hồng (1963) | Kim cương có vết khuyết hình con báo | Bao thể có hình thù là chuyện có thật trong nghề |
Góc nhìn hôm nay: đọc lại với một chiếc kính lúp trong đầu
Đọc truyện có đá quý theo cách của người làm nghề là một thú riêng. Mỗi lần gặp một viên đá, thử hỏi ba câu: đá này có thật không, màu ấy có được không, và người xưa có cách chế tác nó như truyện tả không. Câu trả lời thường cho biết nhà văn sống ở thời nào và hiểu biết của xã hội lúc đó đến đâu.
Gợi ý đọc tiếp: The Moonstone của Wilkie Collins và các truyện Sherlock Holmes đã thuộc phạm vi công cộng, dễ tìm bản tiếng Anh; các bản dịch Nghìn lẻ một đêm có đủ truyện Sinbad. Muốn xem đôi giày ruby, hãy ghé Bảo tàng Lịch sử Hoa Kỳ ở Washington. Truyện Trương Chi có trong các tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam, như bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi.
Câu hỏi thường gặp
Thung lũng kim cương của Sinbad có thật không?
Không. Đây là truyền thuyết đã có từ thế kỷ 4 trong ghi chép của Epiphanius và được Marco Polo kể lại cho các mỏ Ấn Độ. Kim cương Ấn Độ thời đó thực tế được đãi từ bãi sỏi sông. Câu chuyện có lẽ do giới buôn đá lan truyền để nhấn mạnh sự khó khăn khi lấy đá.
The Moonstone của Wilkie Collins nói về viên đá gì?
Moonstone trong tiểu thuyết là một viên kim cương vàng lớn bị cướp từ một đền thờ Ấn Độ năm 1799. Nhiều nhà phê bình cho rằng Collins lấy cảm hứng từ câu chuyện viên Koh-i-Noor. Trong khoáng vật học, moonstone (đá mặt trăng) lại là một loại fenspat, khác hẳn kim cương.
Carbuncle là đá gì?
Carbuncle là tên gọi cũ cho những viên đá đỏ mài tròn mặt, phần lớn là garnet. Vì vậy cái tên "carbuncle xanh" trong truyện Sherlock Holmes là một nghịch lý với người hiểu khoáng vật. Conan Doyle dùng tên này để tạo cảm giác hiếm và quý cho viên đá.
Đôi giày ruby trong phim Phù thuỷ xứ Oz làm bằng gì?
Đôi giày được đính hàng nghìn hạt kim sa và hạt thuỷ tinh, không có ruby thật. Trong sách gốc năm 1900 của L. Frank Baum, Dorothy mang giày bạc; phim năm 1939 đổi sang màu đỏ để nổi bật trên phim màu. Một đôi hiện ở Bảo tàng Lịch sử Hoa Kỳ thuộc Smithsonian.
Trong truyện Trương Chi, trái tim hoá thành gì?
Theo truyện kể, sau khi Trương Chi chết, trái tim chàng hoá thành khối đá trong suốt như ngọc và được tạc thành chiếc chén. Khi Mỵ Nương nhỏ nước mắt vào chén, chén tan ra. Đây là truyện cổ tích có nhiều dị bản, mang ý nghĩa văn hoá, không phải sự kiện có thật.
