Song song với Con đường tơ lụa trên bộ, đá quý của châu Á cổ đại còn đi bằng đường biển gió mùa: beryl và kim cương từ nam Ấn Độ, đá quý từ Sri Lanka, hạt carnelian và mã não từ vùng Gujarat được chở về phía tây tới Ai Cập La Mã và về phía đông tới Đông Nam Á. Ở Việt Nam, dấu vết rõ nhất của mạng lưới này là hạt carnelian, mã não trong các mộ văn hoá Sa Huỳnh và di chỉ cảng thị Óc Eo ở An Giang, nơi tìm thấy cả đồng tiền vàng La Mã, đá khắc ấn và xưởng làm hạt chuỗi.
Gió mùa: động cơ của tuyến đá quý
Biển Ả Rập và vịnh Bengal có gió mùa đổi chiều theo mùa: mùa hè thổi từ tây nam, mùa đông thổi từ đông bắc. Thuyền buồm biết đón gió có thể đi thẳng giữa biển thay vì men bờ, rút ngắn đường đi đáng kể. Từ khoảng thế kỷ 1 trước Công nguyên, thương nhân Hy Lạp – La Mã ở Ai Cập khai thác hệ thống gió này một cách đều đặn, mở ra luồng thương mại lớn giữa Địa Trung Hải và Ấn Độ.
Đá quý là hàng lý tưởng cho đường xa: nhỏ, nhẹ, giá trị cao, không hư hỏng. Một túi đá có thể đáng giá hơn cả khoang thuyền gốm.
Periplus và lời than của Pliny
Tài liệu cụ thể nhất là Periplus Maris Erythraei (Hải trình biển Erythra), một cẩm nang buôn bán viết bằng tiếng Hy Lạp, thường được xác định vào khoảng giữa thế kỷ 1. Tác giả vô danh, có lẽ là thương nhân, liệt kê từng cảng, hàng mua, hàng bán. Ở các cảng bờ tây nam Ấn Độ như Muziris, sách ghi hàng xuất gồm ngọc trai, ngà voi, vải, cùng các loại đá trong suốt, kim cương và sapphire. Ở Barygaza (vùng Bharuch, Gujarat ngày nay) có mã não và carnelian.
Ở đầu kia, Pliny Già than rằng mỗi năm Ấn Độ, xứ Seres (người Trung Hoa) và bán đảo Ả Rập hút khỏi đế chế La Mã ít nhất một trăm triệu sesterce, để đổi lấy những món xa xỉ cho phụ nữ. Con số là ước tính của ông, mang giọng răn dạy đạo đức, nhưng nó cho thấy người La Mã ý thức rõ dòng tiền chảy về phương Đông.
Bằng chứng vật chất khớp với văn bản. Ở vùng Coimbatore (Tamil Nadu), gần các mỏ beryl cổ như Padiyur, người ta tìm thấy nhiều kho tiền xu La Mã. Ở Arikamedu gần Pondicherry, khai quật thấy gốm La Mã, đồ thuỷ tinh và dấu vết xưởng làm hạt chuỗi. Beryl Ấn Độ được thợ La Mã mài thành hạt hình lăng trụ sáu cạnh, giữ nguyên dạng tinh thể tự nhiên của khoáng vật.
Sri Lanka: hòn đảo của đá quý
Người Hy Lạp gọi Sri Lanka là Taprobane, người Ả Rập sau này gọi là Serendib. Từ thời cổ, các bãi sỏi vùng Ratnapura (tên có nghĩa "thành phố đá quý") đã cho sapphire, ruby, spinel, garnet, chrysoberyl, zircon. Đá Sri Lanka đi về phía tây qua thương nhân Ả Rập và Ba Tư, về phía đông qua các cảng Đông Nam Á.
Thương nhân Byzantine Cosmas Indicopleustes, trong sách viết khoảng thế kỷ 6, kể rằng vua Taprobane có một viên đá đỏ rất lớn, sáng rực, đặt trong đền. Nhiều thế kỷ sau, Marco Polo cũng nhắc tới một viên ruby khổng lồ của vua đảo này. Kích thước trong các lời kể ấy không kiểm chứng được và dễ bị phóng đại theo kiểu chuyện kể đường xa; giá trị của chúng là cho thấy danh tiếng đá quý của Sri Lanka đã lan khắp thế giới trung đại.
Hạt carnelian Ấn Độ và xưởng hạt Đông Nam Á
Món hàng đá quý phổ biến nhất trên tuyến biển không phải kim cương mà là hạt chuỗi bằng carnelian, mã não, thạch anh. Vùng Khambhat (Cambay) ở Gujarat có truyền thống làm hạt carnelian từ thời văn minh Indus và còn duy trì nghề đến ngày nay. Thợ Ấn Độ biết nung chalcedony để màu đỏ đậm hơn (oxit sắt trong đá chuyển sang dạng đỏ) và biết kỹ thuật khắc ăn mòn: vẽ hoa văn bằng dung dịch kiềm lên hạt rồi nung, để lại đường trắng vĩnh viễn trên nền đỏ.
Từ khoảng nửa sau thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên, hạt carnelian và mã não xuất hiện rộng khắp Đông Nam Á. Ở Khao Sam Kaeo (miền nam Thái Lan), các nhà khảo cổ tìm thấy dấu vết xưởng chế tác hạt đá và thuỷ tinh, cho thấy thợ có kỹ thuật kiểu Ấn Độ đã làm việc ngay tại chỗ. Đông Nam Á không chỉ mua hạt thành phẩm mà còn mua kỹ thuật và nguyên liệu.
Sa Huỳnh và Óc Eo: dấu vết trên đất Việt
Văn hoá Sa Huỳnh ở miền Trung (khoảng thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên) để lại nhiều hạt carnelian, mã não và thuỷ tinh trong các mộ chum. Một phần được nhập từ Nam Á hoặc làm từ nguyên liệu nhập. Cùng lúc, người Sa Huỳnh đeo khuyên tai ngọc nephrite, và nghiên cứu khoáng vật học công bố năm 2007 cho thấy nhiều khuyên tai loại này làm từ nephrite vùng Phong Điền ở Đài Loan. Như vậy trên cùng một người Sa Huỳnh có thể có đá từ hai đầu biển: carnelian phía Ấn Độ Dương và ngọc phía biển Đông.
Óc Eo ở tỉnh An Giang là di chỉ cảng thị lớn thuộc văn hoá Óc Eo, thường gắn với vương quốc Phù Nam (khoảng thế kỷ 1–7). Nhà khảo cổ người Pháp Louis Malleret khai quật nơi đây năm 1944 và tìm thấy những hiện vật làm thay đổi hiểu biết về khu vực:
- Đồng tiền vàng (huy chương) La Mã mang hình hoàng đế Antoninus Pius, niên đại năm 152, cùng một hiện vật mang hình Marcus Aurelius.
- Nhiều đá khắc ấn (intaglio) và nhẫn, có món mang hình ảnh và kỹ thuật khắc kiểu Địa Trung Hải hoặc Ấn Độ.
- Hàng nghìn hạt chuỗi bằng đá, thuỷ tinh, cùng dấu vết chế tác tại chỗ.
- Trang sức vàng tinh xảo, cho thấy nghề kim hoàn địa phương phát triển.
Đồng tiền La Mã không có nghĩa người La Mã từng tới Óc Eo; nhiều khả năng nó đi qua nhiều tay buôn Ấn Độ trước khi tới đồng bằng sông Cửu Long. Điều nó chứng minh là Óc Eo nằm trong cùng một mạng lưới trao đổi với Ấn Độ và Địa Trung Hải. Khu di tích Óc Eo – Ba Thê đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Bảng so sánh: hàng đá quý trên tuyến biển
| Hàng | Nguồn chính | Đi về đâu | Bằng chứng |
|---|---|---|---|
| Beryl | Nam Ấn Độ (vùng Coimbatore) | La Mã | Kho tiền La Mã gần mỏ, hạt beryl lăng trụ |
| Kim cương, sapphire | Ấn Độ, Sri Lanka | La Mã, Ba Tư, Ả Rập | Periplus, Pliny |
| Carnelian, mã não | Gujarat (Khambhat) | Tây Á, Đông Nam Á | Hạt trong mộ Sa Huỳnh, Óc Eo, Khao Sam Kaeo |
| Nephrite | Đài Loan | Philippines, Việt Nam, Thái Lan | Khuyên tai Sa Huỳnh và các kiểu tương tự |
| Ngọc trai | Vịnh Mannar, vịnh Ba Tư | Khắp nơi | Periplus, văn liệu La Mã |
Góc nhìn hôm nay: xem dấu vết đường biển ở Việt Nam
Người muốn tận mắt thấy mạng lưới này không cần đi xa. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội và Bảo tàng Lịch sử TP.HCM trưng bày hiện vật Sa Huỳnh và Óc Eo, trong đó có hạt chuỗi và trang sức. Khu di tích Óc Eo – Ba Thê ở An Giang có nhà trưng bày ngay tại chỗ, đứng trên gò Óc Eo có thể hình dung cảng thị xưa giữa vùng ngập nước.
Khi nhìn một hạt carnelian cổ, hãy soi lỗ khoan: lỗ hình nón từ hai đầu gặp nhau ở giữa cho thấy khoan tay bằng mũi đá; lỗ thẳng đều thường là kỹ thuật muộn hơn. Hạt có đường trắng in sâu vào đá là hạt khắc ăn mòn, một "chữ ký" kỹ thuật của thợ Nam Á. Ai muốn đọc thêm có thể tìm bản dịch Periplus (Lionel Casson dịch và chú giải) và các công trình khảo cổ về Óc Eo của Viện Khảo cổ học và các nhóm nghiên cứu quốc tế.
Câu hỏi thường gặp
Đá quý thời cổ đi bằng đường biển như thế nào?
Thương nhân dùng gió mùa đổi chiều theo mùa để vượt biển Ả Rập và vịnh Bengal. Đá quý từ Ấn Độ và Sri Lanka đi về phía tây tới Ai Cập La Mã và về phía đông tới Đông Nam Á. Vì nhỏ, nhẹ và giá trị cao, đá quý là món hàng lý tưởng cho những chuyến buôn dài ngày.
Periplus Maris Erythraei là gì?
Đó là cẩm nang buôn bán viết bằng tiếng Hy Lạp, khoảng giữa thế kỷ 1, mô tả các cảng từ Biển Đỏ tới Ấn Độ cùng hàng hoá mua bán ở mỗi cảng. Sách ghi các cảng nam Ấn Độ xuất ngọc trai, đá trong suốt, kim cương và sapphire. Đây là nguồn tư liệu quan trọng về thương mại Ấn Độ Dương cổ đại.
Óc Eo tìm thấy những hiện vật gì liên quan tới đá quý?
Óc Eo cho nhiều hạt chuỗi bằng đá và thuỷ tinh, đá khắc ấn, nhẫn và trang sức vàng, cùng đồng tiền vàng La Mã thời Antoninus Pius. Các hiện vật cho thấy cảng thị này nằm trong mạng lưới trao đổi với Ấn Độ và Địa Trung Hải. Di chỉ được Louis Malleret khai quật năm 1944.
Hạt carnelian khắc ăn mòn là gì?
Đó là hạt carnelian được vẽ hoa văn bằng dung dịch kiềm rồi nung, để lại đường trắng vĩnh viễn trên nền đỏ. Kỹ thuật này có từ thời văn minh Indus và phổ biến ở Nam Á. Hạt khắc ăn mòn tìm thấy ở Đông Nam Á là dấu hiệu của giao lưu với Ấn Độ.
Ngọc trong mộ Sa Huỳnh có nguồn gốc từ đâu?
Nghiên cứu khoáng vật học cho thấy nhiều khuyên tai nephrite kiểu Sa Huỳnh làm từ nephrite vùng Phong Điền ở Đài Loan. Ngọc được trao đổi qua mạng lưới ven biển Đông khắp Đông Nam Á. Còn hạt carnelian và mã não trong mộ Sa Huỳnh phần lớn liên quan đến nguồn Nam Á.
