Tranh đá quý là tranh ghép từ hạt và bột đá tự nhiên đã nghiền, phân cỡ, phân màu rồi rải lên nền phủ keo, không dùng sơn để tạo màu. Ở Lục Yên (nay thuộc tỉnh Lào Cai), nghề này phát triển mạnh sau những năm sốt đá đỏ, như một cách dùng lượng lớn ruby, spinel, tourmaline, thạch anh vụn không đủ chất lượng để mài. Mỗi bức tranh là một bảng khoáng vật thu nhỏ: màu của nó chính là màu tự nhiên của đá.
Vì sao tranh đá quý ra đời ở vùng mỏ
Khai thác sa khoáng đá quý cho ra rất ít viên đủ trong, đủ lớn để giác. Phần lớn là hạt nhỏ, nứt nhiều, đục, hoặc màu kém. Trước đây phần này bị bán rẻ theo cân hoặc bỏ đi. Người thợ ở vùng mỏ nhận ra rằng khi nghiền nhỏ, những viên đá xấu lại cho màu bột rất đẹp: ruby vụn cho đỏ hồng, spinel cho hồng tím, xám lam; tourmaline cho lục, hồng; thạch anh cho trắng trong; đá hoa cho trắng đục; mica cho ánh vàng lấp lánh.
Theo người trong nghề, tranh đá quý ở Việt Nam định hình dần từ khoảng sau cơn sốt đá đỏ, rồi lan về các xưởng ở Hà Nội và nhiều nơi khác. Lục Yên vẫn giữ vai trò đặc biệt vì có sẵn nguồn đá thô đa dạng tại chỗ.
Bảng màu lấy từ khoáng vật
| Màu trong tranh | Đá nguyên liệu thường dùng | Màu do đâu |
|---|---|---|
| Đỏ, đỏ hồng | Ruby vụn, spinel đỏ, granat | Crôm (ruby, spinel); sắt, mangan (granat) |
| Hồng tím, oải hương | Spinel, thạch anh tím | Crôm và sắt; sắt cùng bức xạ tự nhiên |
| Lam, lam xám | Sapphire vụn, spinel lam xám | Sắt và titan; sắt |
| Lục | Tourmaline lục, đá chứa crôm, malachit | Sắt, crôm; đồng (malachit) |
| Vàng, nâu | Thạch anh vàng, đá có ôxit sắt | Sắt |
| Trắng, trắng đục | Đá hoa, thạch anh trắng | Gần như không tạp chất |
| Đen, xám đậm | Spinel đen, tourmaline đen, đá bazan | Sắt cao |
| Ánh lấp lánh | Mica phlogopit, muscovit | Mặt lá mica phản xạ ánh sáng |
Một điều thú vị cho người học khoáng vật: khi nghiền nhỏ, màu đá thường nhạt đi, vì ánh sáng đi qua quãng đường ngắn hơn trong mỗi hạt và bị tán xạ nhiều hơn ở bề mặt. Đây cùng nguyên lý với phép thử vết vạch: bột của nhiều khoáng vật có màu khác với khối đá. Người thợ vì vậy phải chọn đá đậm hơn màu muốn có trên tranh.
Các công đoạn làm một bức tranh
- Chọn và phân loại đá: lựa đá vụn theo màu, bỏ tạp chất, rửa sạch bùn sét.
- Nghiền: đập, nghiền bằng chày cối hoặc máy thành nhiều cỡ hạt, từ hạt cỡ tấm gạo đến bột mịn.
- Sàng phân cỡ: qua nhiều lớp lưới để có hạt thô, hạt vừa, bột mịn. Cỡ hạt quyết định kết cấu: hạt thô tạo đá núi, thân cây sần; bột mịn tạo bầu trời, mặt nước, da người.
- Phác hoạ: vẽ bố cục lên nền gỗ, ván ép hoặc nền cứng khác.
- Phủ keo và rải đá: phủ keo từng vùng nhỏ, rải hạt đá đúng màu, ấn nhẹ, chờ khô rồi gạt bỏ phần thừa. Làm từ hậu cảnh ra tiền cảnh, từ màu sáng đến màu tối hoặc ngược lại tuỳ thợ.
- Tạo khối: chồng nhiều lớp để có độ nổi; pha trộn hạt hai màu để chuyển sắc.
- Hoàn thiện: phủ lớp bảo vệ trong suốt, đóng khung, có khi lắp kính.
Đề tài quen thuộc là phong cảnh núi sông, ruộng bậc thang, hoa lá, cảnh làng quê, chân dung. Tranh khổ lớn có thể mất nhiều ngày đến nhiều tuần cho một người thợ lành nghề.
Tranh đá quý khác tranh cát và sơn mài thế nào
| Loại tranh | Vật liệu tạo màu | Cách làm | Đặc trưng thị giác |
|---|---|---|---|
| Tranh đá quý | Hạt, bột đá quý và đá màu tự nhiên | Rải lên nền keo, tạo khối nhiều lớp | Lấp lánh, sần, đổi sắc theo góc đèn |
| Tranh cát | Cát tự nhiên hoặc cát nhuộm | Rắc vào khung kính hoặc dán lên nền | Mịn, mờ, ít lấp lánh |
| Sơn mài | Sơn ta, vỏ trứng, vàng bạc quỳ, son | Phủ nhiều lớp, mài phẳng | Bề mặt phẳng bóng sâu |
Thứ làm tranh đá quý đặc biệt là sự lấp lánh: mỗi hạt đá có mặt vỡ phẳng và ánh thuỷ tinh, đặt dưới đèn xiên sẽ loé sáng như một bầu trời sao nhỏ. Khi treo tranh, ánh đèn từ một bên cho hiệu ứng rõ hơn đèn chiếu thẳng.
An toàn khi nghiền và rải bột đá
Đây là phần thường bị xem nhẹ trong các xưởng nhỏ. Bột đá mịn bay lơ lửng khi nghiền, sàng và rải:
- Bụi silic: thạch anh và nhiều loại đá chứa silic tự do. Hít bụi silic mịn lâu ngày có thể gây bệnh bụi phổi silic, bệnh không chữa khỏi và tiến triển kể cả khi đã ngừng tiếp xúc.
- Bụi khoáng vật khác: kể cả bụi không chứa silic, hít lâu ngày vẫn hại phổi.
- Keo và dung môi: một số loại keo, lớp phủ bay hơi độc trong phòng kín.
Biện pháp tối thiểu: nghiền ướt hoặc trong thiết bị kín khi có thể; đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn (loại dùng cho bụi mịn, không phải khẩu trang vải); làm việc nơi thông gió; lau ướt thay vì quét khô; không ăn uống trong xưởng; trẻ em không chơi gần khu nghiền. Người làm lâu năm nên khám phổi định kỳ.
Đọc một bức tranh đá quý bằng con mắt khoáng vật học
Không cần bàn chuyện mua bán, một bức tranh đá quý vẫn là đồ học tập tốt. Cầm kính lúp 10x soi gần:
- Hạt đỏ có mặt vỡ vỏ sò, ánh thuỷ tinh mạnh: nhiều khả năng là corundum hoặc spinel vụn.
- Vảy mỏng, phẳng, phản quang mạnh: mica.
- Hạt trắng có mặt cát khai hình thoi: canxit từ đá hoa.
- Hạt có màu đều tuyệt đối, viền màu đậm ở khe nứt: dấu hiệu bột đã nhuộm. Tranh "đá quý" trên thị trường có loại dùng đá tự nhiên, có loại pha bột đá nhuộm; với người học, phân biệt chi tiết khi mua thuộc về chuyên đề nhận biết khác.
Mỗi bức tranh như vậy là một bộ mẫu khoáng vật vụn của vùng mỏ, kể chuyện đất đá nơi nó được làm ra.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu nghề tranh đá quý
- Thăm xưởng: ở Lục Yên và một số nơi khác có xưởng cho khách xem quy trình. Hỏi về nguồn đá, cách phân cỡ hạt, loại keo, biện pháp chống bụi.
- Tự làm bản nhỏ an toàn: dùng cát màu tự nhiên đã sàng, sỏi vụn mua sẵn, keo sữa không độc, nền bìa cứng; làm ngoài trời, không tự nghiền đá.
- Liên hệ kiến thức: đọc thêm về vết vạch khoáng vật và nguồn gốc màu đá quý để hiểu vì sao bột đá nhạt hơn khối đá.
- Tôn trọng vùng mỏ: nguyên liệu đá phải có nguồn gốc hợp pháp; không nhặt nhạnh, đào bới ở khu mỏ khi không có phép.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý làm từ gì?
Tranh đá quý làm từ hạt và bột đá tự nhiên như ruby, spinel, sapphire, tourmaline vụn, thạch anh, đá hoa và mica, được nghiền, phân cỡ, phân màu rồi rải lên nền phủ keo. Màu tranh là màu tự nhiên của đá.
Vì sao Lục Yên nổi tiếng với tranh đá quý?
Lục Yên có sẵn lượng lớn đá quý vụn không đủ chất lượng để mài, với nhiều màu từ ruby, spinel đến tourmaline. Nghề tranh phát triển như một cách tận dụng nguồn nguyên liệu này sau những năm sốt đá.
Tranh đá quý khác tranh cát thế nào?
Tranh đá quý dùng hạt đá quý và đá màu có ánh thuỷ tinh, cho bề mặt sần, lấp lánh và có khối. Tranh cát dùng cát tự nhiên hoặc nhuộm, mặt mịn và ít lấp lánh hơn.
Làm tranh đá quý có độc hại không?
Công đoạn nghiền, sàng và rải bột đá tạo bụi mịn, trong đó có bụi silic có thể gây bệnh bụi phổi silic. Cần nghiền ướt, đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn, làm nơi thông gió và lau ướt thay vì quét khô.
Vì sao bột đá nhạt màu hơn viên đá?
Hạt càng nhỏ thì ánh sáng đi qua mỗi hạt càng ngắn và bị tán xạ nhiều hơn ở bề mặt, nên màu nhạt đi. Đây cũng là lý do bột của nhiều khoáng vật khi thử vết vạch có màu khác khối đá.
