Ruby và spinel Lục Yên sinh ra trong những dải đá hoa (cẩm thạch) chạy dọc thung lũng sông Chảy, nay thuộc tỉnh Lào Cai. Nhưng người đào đá hiếm khi phá được đá hoa mẹ: phần lớn đá quý được lấy từ ba "tầng thứ cấp" mà nước và thời gian để lại — lớp đất sét đỏ trong hang karst, sườn đồi phong hoá và lớp sỏi cát đáy thung lũng. Hiểu ba tầng ấy là hiểu vì sao ở Lục Yên người ta đào ruộng, đào hang và đãi suối, chứ ít khi khoan nổ núi.
Một vùng đá cổ bị ép giữa hai đứt gãy lớn
Lục Yên nằm trong một khối đá biến chất cổ mà các tài liệu địa chất Việt Nam hay gọi là khối nâng (hoặc vòm) sông Chảy. Đá ở đây chủ yếu là gneis, đá phiến mica, quartzit, xen những dải đá hoa dày, có chỗ bị granit và mạch pegmatit xuyên cắt. Phía tây nam là đới đứt gãy sông Hồng, một trong những đường trượt lớn nhất Đông Nam Á, nơi hai khối vỏ Trái Đất từng trượt ngang qua nhau hàng trăm kilômét.
Các nghiên cứu định tuổi khoáng vật đi kèm ruby, thực hiện trong khoảng hai thập niên gần đây có cả nhóm hợp tác quốc tế, gắn sự kết tinh của ruby vùng này với giai đoạn hoạt động mạnh của đới trượt sông Hồng, cách nay vài chục triệu năm. Nói gọn: đá vôi cổ của đáy biển xưa bị kéo xuống sâu, nung và ép trong lúc vỏ Trái Đất xô trượt, kết tinh lại thành đá hoa, và trong đó mọc lên corundum, spinel. Đây là cùng một "gia đình" mỏ với ruby ở Mogok (Myanmar), ở miền bắc Afghanistan, Tajikistan và Nepal, đều nằm dọc vành đai va chạm giữa mảng Ấn Độ và lục địa Á – Âu.
Vì sao đá hoa "nuôi" được ruby
Đá hoa thuần là canxit hoặc dolomit, không có nhôm, nên không thể sinh corundum. Ruby chỉ mọc ở những lớp đá hoa từng lẫn sét, tức có sẵn nhôm và một chút crôm, vanadi. Khi bị nung, môi trường giàu canxi – magie nhưng nghèo silic khiến nhôm không đủ silic để tạo fenspat hay mica như trong đá thường, nên nó đứng riêng thành ôxit: corundum (Al2O3) nếu thiếu magie, spinel (MgAl2O4) nếu có magie. Vì vậy ở Lục Yên hai loại đá này hay nằm sát nhau.
Đi cùng chúng trong đá hoa là một bộ khoáng vật mà thợ lâu năm nhìn quen mắt dù không gọi đúng tên khoa học:
- Phlogopit: mica màu vàng nâu, bóng như đồng, tách thành lá mỏng. Thấy nhiều phlogopit trong đá hoa là dấu hiệu lớp đá từng có sét.
- Graphit: vảy đen bóng, bôi đen tay. Graphit cho biết đá vôi gốc có chất hữu cơ.
- Pyrit: hạt vàng ánh kim, người địa phương hay nhầm là vàng.
- Chondrodit, forsterit, pargasit: những silicat magie màu vàng cam, lục nhạt, chỉ phân biệt được trong phòng thí nghiệm.
Đá hoa nghèo sắt còn cho ruby một ưu thế về màu, giải thích ở bài về màu đá quý: không có sắt "dập" huỳnh quang của crôm nên ruby trong đá hoa thường đỏ rực hơn ruby trong vùng bazan.
Ba tầng thứ cấp: nơi đá quý thật sự được lấy lên
Ruby và spinel trong đá hoa mẹ thường nằm rải rác, có khi vài tinh thể trong cả khối đá lớn. Phá đá cứng để lấy chúng tốn kém, lại dễ làm nứt viên đá. Thiên nhiên đã làm hộ phần việc đó trong hàng triệu năm.
Tầng 1: đất sét đỏ trong hang và phễu karst
Đá hoa là đá cacbonat, tan dần trong nước mưa có axit cacbonic giống hệt đá vôi. Khi khối đá hoa bị hoà tan, để lại hang, khe và phễu karst, những khoáng vật không tan như corundum, spinel, mica, graphit bị giữ lại và rơi xuống đáy, lẫn trong lớp đất sét đỏ nâu. Kiểu tích tụ này cô đặc đá quý hơn hẳn đá mẹ. Ở Lục Yên, nhiều điểm đào cho đá đẹp chính là những túi sét trong hang và hốc karst, đôi khi phải theo khe đá xuống khá sâu.
Tầng 2: sườn đồi phong hoá
Trên sườn đồi, đá hoa và đá phiến bị phong hoá tại chỗ thành lớp đất bở. Đá quý trong đó chưa đi xa, còn giữ cạnh sắc. Tinh thể spinel bát diện còn nguyên hình hay được tìm ở tầng này, vì chưa bị nước suối lăn mòn.
Tầng 3: sa khoáng đáy thung lũng
Mưa và suối mang vật liệu từ sườn đồi xuống thung lũng. Đá quý nặng hơn cát thạch anh nên lắng lại ở lớp cuội sỏi sát nền đá gốc, thường nằm dưới lớp đất ruộng. Người Lục Yên gọi chung lớp này là "lớp đá" hay "lớp sỏi có màu". Vì sa khoáng nằm ngay dưới ruộng lúa, thung lũng có ruộng cũng là thung lũng bị đào xới mạnh nhất trong những năm sốt đá.
| Tầng | Nằm ở đâu | Hình dạng đá quý | Cách lấy thường gặp |
|---|---|---|---|
| Đá hoa mẹ | Trong khối đá hoa còn tươi | Tinh thể nguyên, dính đá nền | Ít khai thác; mẫu sưu tầm |
| Sét karst | Hang, khe, phễu trong đá hoa | Tinh thể khá nguyên, lẫn sét đỏ | Đào theo khe, đưa sét ra rửa |
| Phong hoá sườn đồi | Lớp đất bở trên sườn | Cạnh còn sắc | Đào hố nông, sàng |
| Sa khoáng thung lũng | Lớp cuội sỏi dưới ruộng, ven suối | Mòn tròn ít nhiều | Đào hố, bơm nước, đãi |
Không chỉ ruby và spinel
Khối sông Chảy có đủ ba "lò" sinh đá quý gần nhau: đá hoa cho ruby, sapphire, spinel; mạch pegmatit xuyên qua gneis cho tourmaline, đôi khi có beryl và thạch anh khói; còn bản thân đá hoa trắng là một tài nguyên lớn. Theo Mindat.org, danh sách khoáng vật ghi nhận ở vùng Lục Yên lên tới hàng chục loài, nhiều loài chỉ có ý nghĩa với người sưu tầm.
Đá hoa trắng của vùng này được khai thác ở quy mô công nghiệp để làm đá xẻ, đá tạc tượng và đặc biệt là nghiền thành bột canxi cacbonat dùng trong nhựa, sơn, giấy. Với người ngoài, đó là chuyện ít lãng mạn hơn ruby, nhưng các mỏ đá hoa có giấy phép mới là ngành mỏ đều đặn và ổn định của vùng.
Đời sống nghề: ai làm gì quanh một hố đá
Từ cơn sốt đá đỏ cuối thập niên 1980 đến nay, nghề đá ở Lục Yên đã phân thành nhiều vai khá rõ:
- Người đào và đãi: làm theo nhóm vài người, hoặc làm thuê cho đơn vị được cấp phép. Việc nặng nhất là đào tới lớp sỏi có đá, bơm nước ra khỏi hố và rửa vật liệu. Phần đãi, nhặt đá đòi hỏi mắt tinh hơn là sức.
- Người "ngồi đá": người buôn thu mua đá thô, đá vụn ngay tại chợ hoặc tại nhà. Họ phân loại theo màu, độ trong, kích cỡ và biết viên nào đáng đem mài.
- Thợ mài, thợ giác tại chỗ: phần lớn đá Lục Yên được mài cabochon hoặc giác ngay trong vùng hay ở các xưởng tại Hà Nội.
- Thợ chế tác từ đá phụ phẩm: tranh ghép bột đá, tượng đá hoa, đá cảnh, mẫu tinh thể trên nền đá hoa cho người sưu tầm.
Chợ đá quý ở trung tâm vùng (khu thị trấn Yên Thế trước đây) là nơi các vai này gặp nhau mỗi buổi sáng. Thứ đáng xem ở đó không phải giá cả mà là cách người ta xem đá: soi đèn pin qua viên đá để nhìn vết nứt, nghiêng dưới nắng để xem màu, xếp đá thành những đống nhỏ cùng màu trên đĩa trắng.
Mặt trái của một vùng đá
Đào sa khoáng là lật ngược ruộng. Hố bỏ hoang sau khi đào thành ao đọng nước; suối đục bùn vì nước rửa đá; lớp đất màu mỡ bị vùi dưới cuội sỏi. Đào theo khe karst thì rủi ro sập vách, ngạt khí trong hang hẹp, nhất là mùa mưa. Những năm đầu sốt đá, đào bới tự phát đã gây ra không ít tai nạn và tranh chấp đất. Ngày nay khai thác khoáng sản, kể cả đá quý, phải có giấy phép theo Luật Địa chất và Khoáng sản; tự ý đào bới là vi phạm pháp luật và nguy hiểm cho chính người đào.
Góc nhìn hôm nay: đọc vùng Lục Yên như một nhà địa chất
Nếu có dịp đi dọc thung lũng sông Chảy, có vài thứ bạn tự quan sát được từ đường đi, không cần đụng vào đất của ai:
- Vách đá ven đường: đá hoa trắng xám, hạt đường, bề mặt lỗ chỗ vì nước mưa hoà tan. Xen kẽ là gneis sọc sẫm. Ranh giới hai loại đá là nơi đá quý hay ẩn.
- Đồi đá vôi – đá hoa có hang: chân núi có cửa hang, khe nứt, lớp sét đỏ chảy ra. Đó là hình ảnh sống của "tầng 1".
- Ruộng thung lũng loang lổ ao hố: dấu vết của nhiều đợt đào sa khoáng qua các năm.
- Xưởng xẻ đá hoa và nhà máy bột đá: phần ngành mỏ ít được kể nhưng quy mô lớn hơn nhiều.
Muốn đọc sâu hơn, tìm các bài về ruby và spinel Việt Nam trên tạp chí Gems & Gemology của GIA, các bài nghiên cứu về mỏ ruby trong đá hoa dọc đới sông Hồng, và mục "Luc Yen" trên Mindat.org. Bảo tàng Địa chất ở Hà Nội có mẫu đá hoa chứa ruby, spinel để nhìn tận mắt trước khi lên vùng.
Câu hỏi thường gặp
Ruby Lục Yên nằm trong loại đá gì?
Ruby Lục Yên hình thành trong đá hoa (cẩm thạch), loại đá biến chất từ đá vôi cổ có lẫn sét. Nhôm và crôm trong phần sét kết tinh thành corundum đỏ khi đá bị nung ép sâu trong lòng đất. Spinel hình thành cùng điều kiện nên hay đi chung với ruby.
Vì sao ở Lục Yên người ta đào ruộng để tìm đá quý?
Vì phần lớn đá quý đã được nước tách khỏi đá hoa mẹ và mang xuống thung lũng, lắng trong lớp cuội sỏi nằm dưới ruộng. Lớp sa khoáng này dễ đào và cô đặc đá quý hơn đá gốc. Ngày nay việc đào phải có giấy phép khai thác.
Hang karst liên quan gì đến đá quý Lục Yên?
Đá hoa bị nước mưa hoà tan tạo hang, khe và phễu karst. Ruby, spinel không tan nên rơi xuống và tích lại trong lớp sét đỏ ở đáy hang, tạo thành những túi đá quý giàu hơn đá mẹ. Đào theo khe hang có nguy cơ sập vách và thiếu khí.
Lục Yên hình thành ruby cách đây bao lâu?
Các nghiên cứu định tuổi gắn sự kết tinh ruby vùng này với giai đoạn hoạt động của đới trượt sông Hồng, cách nay vài chục triệu năm. Đá vôi gốc thì cổ hơn rất nhiều, có từ trước khi bị biến chất thành đá hoa.
Ngoài ruby, Lục Yên còn khai thác gì?
Vùng này còn có spinel nhiều màu, sapphire, tourmaline trong pegmatit và nhiều khoáng vật sưu tầm. Đá hoa trắng được khai thác quy mô công nghiệp để xẻ tấm, tạc tượng và nghiền bột canxi cacbonat.
