Đãi đá quý thủ công là dùng nước và chiếc sàng để tách những hạt đá quý nặng ra khỏi khối sỏi cát nhẹ hơn. Nguyên lý chỉ có một: ruby, sapphire, spinel, zircon có tỷ trọng cao hơn thạch anh, nên khi lắc sàng trong nước chúng chìm xuống và dồn vào giữa. Ở Lục Yên, Quỳ Châu hay các suối bazan Tây Nguyên, người thợ lật sàng úp xuống đất rồi nhìn vào chính giữa đống sỏi, nơi đá quý nằm trên cùng. Phần còn lại của nghề là kinh nghiệm đọc màu, đọc ánh và đọc dòng suối.
Nguyên lý: đá nặng chìm, đá nhẹ trôi
Trong một sàng sỏi suối, phần lớn là thạch anh, fenspat, mảnh đá vụn có tỷ trọng quanh 2,6–2,7. Đá quý nặng hơn rõ rệt:
| Khoáng vật | Tỷ trọng (xấp xỉ) | Gặp ở vùng nào của Việt Nam |
|---|---|---|
| Thạch anh | 2,65 | Mọi nơi, là "nền" của sàng |
| Tourmaline | 3,0–3,2 | Lục Yên |
| Peridot (olivin) | 3,3–3,4 | Quanh Pleiku (Gia Lai) |
| Spinel | 3,6 | Lục Yên; spinel đen ở vùng bazan |
| Ruby, sapphire (corundum) | 4,0 | Lục Yên, Quỳ Châu, Tây Nguyên, Lâm Đồng |
| Zircon | 4,6–4,7 | Vùng bazan Tây Nguyên, Lâm Đồng |
| Magnetit, ilmenit | 4,7–5,2 | Hầu như mọi sa khoáng, hạt đen |
Khi sàng bị lắc trong nước, các hạt được nâng lên rồi rơi xuống liên tục. Hạt nặng rơi nhanh hơn và lọt xuống dưới, hạt nhẹ ở trên và bị nước gạt đi. Đây cũng là nguyên lý của máy tuyển lắng trong ngành mỏ, chỉ khác là người thợ làm bằng tay và mắt.
Đồ nghề của người đãi đá
- Bộ sàng nhiều cỡ lỗ: thường là sàng tròn khung gỗ hoặc tre, đáy lưới thép. Sàng lỗ to bỏ cuội lớn, sàng lỗ vừa và nhỏ giữ phần sỏi có thể chứa đá quý.
- Cuốc, xẻng, xà beng để đào tới lớp sỏi có đá, thường nằm sát nền đá gốc.
- Thúng, xô, máng để chuyển và rửa bớt bùn sét trước khi đãi.
- Vũng nước hoặc mép suối nước trong: nước đục làm mất khả năng nhìn hạt.
- Nhíp, khay trắng, túi nhỏ để nhặt và giữ hạt đá.
- Ở nơi được cấp phép làm quy mô lớn hơn: máy bơm, máng xối, sàng rung thay cho một phần sức tay.
Các bước đãi một sàng
- Rửa sét: vật liệu từ hố đào thường dính sét đỏ. Ngâm, khuấy, xả bỏ nước đục cho đến khi thấy hạt sỏi sạch.
- Sàng phân cỡ: bỏ cuội to bằng sàng lỗ lớn; nhặt nhanh nếu thấy hạt màu lớn lẫn trong cuội.
- Lắc trong nước: dìm sàng ngập nước vừa phải, lắc qua lại và xoay tròn đều tay. Động tác vừa đủ để hạt lơ lửng nhưng không văng ra ngoài.
- Gạt lớp trên: thỉnh thoảng nghiêng nhẹ sàng, dùng tay gạt bỏ lớp sỏi nhẹ trên cùng.
- Lật úp sàng: nhấc sàng khỏi nước, úp nhanh xuống một chỗ đất phẳng hoặc tấm bạt. Lớp nặng nhất vốn ở đáy, giữa sàng giờ thành lớp trên cùng, ở chính giữa đống sỏi.
- Nhặt: nhìn vào tâm đống, tìm hạt có màu, có ánh, dùng tay hoặc nhíp nhặt ra.
Kỹ thuật lật úp sàng này được dùng ở nhiều vùng sa khoáng đá quý trên thế giới, từ Sri Lanka đến Myanmar và Đông Nam Á. Chỗ khác nhau giữa người mới và thợ lâu năm nằm ở nhịp lắc và con mắt nhặt.
Con mắt của thợ: nhận ra hạt đá quý giữa sỏi
Màu và độ trong
Dưới nắng, hạt ruby, spinel loé đỏ hồng; sapphire bazan sẫm như mực nhưng soi lên trời thì thấy lam. Hạt thạch anh trong suốt, hạt fenspat đục trắng hay hồng thịt, dễ gây nhầm cho người mới.
Hình dạng
Spinel bát diện, corundum dạng tấm hay thùng sáu cạnh, zircon lăng trụ có chóp. Sa khoáng gần nguồn còn giữ cạnh; đi xa thì mòn tròn. Một hạt có mặt phẳng bóng tự nhiên đáng nhìn kỹ hơn một hạt tròn mờ.
Ánh
Zircon ánh kim cương, lấp lánh khác hẳn thạch anh. Corundum ánh thuỷ tinh đến gần kim cương. Thợ lâu năm thường nói họ "thấy ánh trước khi thấy màu".
Bạn đồng hành
Nhiều hạt đen nặng (magnetit, ilmenit, spinel đen) tụ ở tâm sàng là dấu hiệu lắc đúng và lớp sỏi có khoáng vật nặng. Ở vùng bazan, thấy zircon nâu đỏ thường kéo theo hy vọng có sapphire. Ở Lục Yên, vảy mica vàng nâu và graphit cho biết vật liệu đến từ đá hoa.
Đọc dòng suối: đá quý tụ ở đâu
Người đãi đá giỏi là người đọc được dòng chảy. Hạt nặng lắng ở nơi nước chậm lại:
- Mặt trong khúc uốn của suối, nơi dòng chảy yếu.
- Phía sau tảng đá lớn, chân thác, chỗ lòng suối đột ngột mở rộng.
- Khe nứt và hốc trên nền đá gốc dưới đáy suối, nơi hạt nặng "kẹt" lại qua nhiều mùa lũ.
- Lớp sỏi sát đá gốc dưới ruộng thung lũng, lòng suối cổ đã bị phủ đất.
Lũ lớn mỗi năm lại xáo trộn và làm giàu thêm những chỗ này. Nhưng những nơi giàu nhất thường đã bị đào từ những năm sốt đá; phần còn lại nằm sâu, nhiều nước và khó khai thác.
Cái giá của nghề: an toàn, luật và môi trường
- Sạt vách hố: hố đào trong đất ruộng, sỏi rời có thể sụp bất ngờ, nhất là khi ngấm nước mưa. Đây là tai nạn chết người hay gặp nhất của nghề đá thủ công.
- Ngạt và đuối nước: hố sâu, hang karst hẹp thiếu khí; hố bỏ hoang đọng nước nguy hiểm cho trẻ em.
- Lũ quét: làm việc ở lòng suối miền núi mùa mưa có thể bị nước lên rất nhanh.
- Môi trường: nước rửa đá làm suối đục, bùn lắng xuống ruộng hạ lưu; đất màu bị vùi; hố không được lấp.
- Luật: khai thác khoáng sản, kể cả đá quý trong sa khoáng, phải có giấy phép theo Luật Địa chất và Khoáng sản. Đào đãi tự do là vi phạm, dù chỉ dùng tay và chiếc sàng.
Khác với đãi vàng, đãi đá quý không cần thuỷ ngân hay hoá chất: chỉ có nước và trọng lực. Đó là một điểm sạch của nghề, nhưng không xoá được tác động của việc lật đất và làm đục suối.
Góc nhìn hôm nay: thử nguyên lý đãi ở nhà
Muốn hiểu cảm giác của người đãi đá mà không đụng vào khoáng sản của ai, có thể làm một thí nghiệm nhỏ: trộn cát xây dựng với một nắm bi sắt nhỏ hoặc đinh vít nhỏ, cho vào chậu nước, lắc đều theo vòng tròn rồi gạt lớp cát trên. Các hạt nặng sẽ dồn về đáy giữa chậu. Đổi lại bằng mảnh thuỷ tinh màu cùng cỡ để thấy chúng không chìm nhanh như hạt kim loại. Đó là toàn bộ vật lý của nghề đãi.
Một số khu du lịch trên thế giới cho khách đãi đá trong máng nước với cát đã trộn sẵn đá; ở Việt Nam, tham quan các xưởng chế tác và bảo tàng là cách an toàn và hợp pháp để thấy đá thô.
Câu hỏi thường gặp
Đãi đá quý là gì?
Đãi đá quý là tách hạt đá quý khỏi sỏi cát bằng cách lắc sàng trong nước. Đá quý nặng hơn thạch anh nên chìm và dồn vào giữa đáy sàng, sau đó sàng được lật úp để đá quý nằm ở chính giữa phía trên.
Vì sao ruby và sapphire lắng lại trong sàng?
Ruby và sapphire có tỷ trọng khoảng 4,0, cao hơn nhiều so với thạch anh khoảng 2,65. Khi bị lắc trong nước, chúng rơi nhanh hơn và lọt xuống dưới, còn hạt nhẹ bị nước gạt đi.
Đãi đá quý có cần hoá chất không?
Không. Đãi đá quý chỉ dùng nước và trọng lực, khác với đãi vàng thủ công đôi khi dùng thuỷ ngân rất độc. Dù vậy việc đào đất và rửa sỏi vẫn làm đục suối và hỏng ruộng nếu không được quản lý.
Có được tự đãi đá quý ở suối không?
Không. Khai thác khoáng sản, kể cả đãi đá quý trong sa khoáng, phải có giấy phép theo Luật Địa chất và Khoáng sản. Ngoài vấn đề pháp lý, đào hố ven suối còn có nguy cơ sạt vách và lũ quét.
Đá quý trong suối thường nằm ở đâu?
Hạt nặng lắng ở nơi dòng chảy chậm lại: mặt trong khúc uốn, sau tảng đá lớn, chân thác và trong khe nền đá gốc dưới lớp sỏi. Lòng suối cổ đã bị phủ đất dưới ruộng thung lũng cũng là nơi tích tụ.
