Viên đá đỏ lớn mang tên Black Prince's Ruby (Ruby của Hoàng tử Đen) trên Vương miện Hoàng gia Anh thực ra là spinel, nặng khoảng 170 carat, không phải ruby. Spinel là một khoáng vật khác hẳn corundum: oxit magie – nhôm, kết tinh hệ lập phương, cứng 8. Nó hay sinh cùng chỗ với ruby trong đá hoa và có màu đỏ rất giống, nên suốt nhiều thế kỷ các viên spinel đỏ lớn nhất của các triều đình châu Âu, Ba Tư, Mughal đều được gọi là ruby.
Spinel là gì, khác corundum ở đâu
Spinel có công thức MgAl₂O₄, tức một nguyên tử magie, hai nguyên tử nhôm và bốn nguyên tử oxy. Chỉ thêm magie vào oxit nhôm mà cấu trúc tinh thể đổi hẳn: corundum thuộc hệ ba phương với đối xứng sáu, còn spinel thuộc hệ lập phương, đối xứng như khối vuông. Tinh thể spinel đẹp thường có dạng bát diện, hai kim tự tháp úp đáy vào nhau, cạnh sắc như được cắt. Có ý kiến cho rằng tên spinel bắt nguồn từ tiếng Latin spina, "cái gai", ám chỉ những đỉnh nhọn ấy. Kiểu song tinh đặc trưng của khoáng vật này còn được giới tinh thể học đặt tên theo nó: song tinh spinel.
| Đặc tính | Corundum (ruby) | Spinel |
|---|---|---|
| Công thức | Al₂O₃ | MgAl₂O₄ |
| Hệ tinh thể | Ba phương | Lập phương |
| Dạng tinh thể hay gặp | Lăng trụ, tấm sáu cạnh | Bát diện |
| Độ cứng Mohs | 9 | 8 |
| Tỷ trọng | khoảng 4,0 | khoảng 3,6 |
| Khúc xạ | Khúc xạ kép, có đa sắc | Khúc xạ đơn, không đa sắc |
Những khác biệt này là khoa học khoáng vật thuần tuý; trong phòng thí nghiệm chúng giúp xác định đá chắc chắn. Nhưng với mắt thường, dưới ánh nến của cung điện trung đại, một viên spinel đỏ thẫm và một viên ruby trông chẳng khác bao nhiêu.
Vì sao spinel và ruby hay ở chung một nhà
Spinel đỏ có màu nhờ crom, giống ruby. Và nó cần môi trường tương tự: giàu nhôm, nghèo silic. Khi đá vôi lẫn magie (đá vôi dolomit) bị biến chất thành đá hoa, magie có sẵn trong đá kết hợp với nhôm thành spinel; chỗ ít magie hơn thì nhôm đứng riêng thành corundum. Vì vậy ở Mogok (Myanmar), ở vùng Pamir của Tajikistan và Afghanistan, hay ở vùng Lục Yên của Việt Nam, người đãi đá thường tìm thấy ruby và spinel trong cùng một mẻ sỏi.
Với thợ mỏ thời xưa, hai loại đá đỏ cùng ra một chỗ, cùng cứng hơn mọi thứ họ biết trừ kim cương, thì gọi chung một tên là điều tự nhiên. Phân loại theo màu là cách duy nhất họ có.
Balas ruby và những mỏ trên dãy Pamir
Trong văn liệu châu Âu trung đại, spinel đỏ thường được gọi là balas ruby, và trong tiếng Ba Tư là lal. Chữ "balas" được cho là bắt nguồn từ Badakhshan, vùng núi ở đông bắc Afghanistan và đông nam Tajikistan ngày nay. Marco Polo trong cuốn du ký của mình có nhắc đến những mỏ "balas ruby" ở vùng này, thuộc quyền kiểm soát của vua địa phương.
Những mỏ spinel lịch sử nổi tiếng nhất, thường được gọi là Kuh-i-Lal ("núi lal"), nằm ở thung lũng sông Panj, phía Tajikistan. Nhiều viên spinel đỏ lớn trong kho báu Ba Tư, Mughal và châu Âu được cho là có nguồn gốc từ khu vực này, dù với từng viên cụ thể thì nguồn gốc thường chỉ là suy đoán từ lịch sử lưu truyền.
Điều thú vị là người Ba Tư và Mughal, những nhà sưu tầm đá quý sành sỏi nhất thời trung đại, thực ra có phân biệt lal với ruby ở một mức nào đó theo kinh nghiệm, và rất quý lal. Nhiều viên spinel lớn được khắc tên chủ nhân bằng chữ Ba Tư; spinel mềm hơn ruby một bậc trên thang Mohs, nên khắc chữ lên nó dễ hơn.
Black Prince's Ruby: lịch sử và truyền thuyết
Black Prince's Ruby là một viên spinel đỏ hình dạng không đều, đã được đánh bóng nhưng không giác mặt theo kiểu hiện đại, nặng khoảng 170 carat. Viên đá có một lỗ khoan ở phần trên, theo lối người châu Á xưa khoan đá để đeo, và lỗ này được bít bằng một viên ruby nhỏ. Hiện nó được gắn ở thánh giá phía trước của Vương miện Hoàng gia (Imperial State Crown), ngay phía trên viên kim cương Cullinan II, trong bộ Châu báu Hoàng gia trưng bày tại Tháp London.
Câu chuyện thường được kể về viên đá này như sau, và cần đọc nó như truyền thống lưu truyền chứ không phải sử liệu được kiểm chứng từng chi tiết:
- Thế kỷ 14, viên đá thuộc về một vị vua Hồi giáo ở Granada; vua Pedro của Castile (thường được gọi là Pedro Tàn bạo) chiếm được nó.
- Năm 1367, Pedro trao viên đá cho Edward, Hoàng tử xứ Wales, người đời sau gọi là Hoàng tử Đen, để đền đáp việc giúp ông trong trận Nájera.
- Truyền rằng vua Henry V đeo viên đá trên mũ trụ trong trận Agincourt năm 1415, và nó thoát được một nhát rìu giáng xuống.
Giới sử học có nhiều nghi vấn về mối liên hệ chắc chắn giữa viên đá ngày nay và từng nhân vật trong chuỗi câu chuyện này. Điều chắc chắn là nó đã nằm trong bộ châu báu hoàng gia Anh nhiều thế kỷ, và khoa học khoáng vật hiện đại xác định nó là spinel.
Những "ruby" hoàng gia khác hoá ra là spinel
Timur Ruby: một viên spinel đỏ nặng khoảng 352 carat trong Bộ sưu tập Hoàng gia Anh, được đưa về cho Nữ hoàng Victoria năm 1851 sau khi Công ty Đông Ấn chiếm kho báu Lahore. Trên mặt đá có khắc tên nhiều đời chủ nhân bằng chữ Ba Tư, trong đó có các hoàng đế Mughal. Cái tên Timur đến từ truyền thống; các dòng khắc không chứng minh được Timur từng sở hữu nó.
Viên spinel trên Đại Vương miện Hoàng gia Nga: chiếc vương miện làm cho lễ đăng quang của Nữ hoàng Ekaterina II năm 1762 có một viên spinel đỏ lớn, khoảng 398 carat, đặt ở đỉnh. Vương miện hiện thuộc Quỹ Kim cương Nga ở Moskva.
Côte de Bretagne: viên spinel đỏ trong bộ châu báu hoàng gia Pháp, ở thế kỷ 18 được tạc lại thành hình một con rồng, nay ở Bảo tàng Louvre.
Danh sách này cho thấy một thực tế: phần lớn các viên "ruby" lớn nhất thời trung đại và cận đại là spinel. Ruby cỡ vài trăm carat chất lượng tốt cực kỳ hiếm, trong khi spinel đỏ lớn dễ gặp hơn ở các mỏ Pamir.
Khi nào spinel được tách riêng
Việc tách spinel khỏi ruby gắn với sự ra đời của tinh thể học. Cuối thế kỷ 18, nhà khoáng vật học Pháp Jean-Baptiste Romé de l'Isle thường được ghi nhận là người phân biệt spinel với ruby dựa trên hình dạng tinh thể: bát diện của spinel khác hẳn lăng trụ sáu cạnh của corundum. Sang thế kỷ 19, phân tích hoá học và đo quang học làm sự phân biệt trở nên chắc chắn, và các viên đá trong kho báu hoàng gia lần lượt được "đổi tên" trên sổ sách khoa học, dù tên lịch sử của chúng vẫn được giữ nguyên.
Đó là lý do tên gọi "Black Prince's Ruby" vẫn tồn tại: nó là tên riêng của một hiện vật lịch sử, giống như ta không đổi tên một con tàu cổ chỉ vì biết thêm về vật liệu đóng tàu.
Góc nhìn hôm nay: spinel không phải "ruby hạng hai"
Trong nhiều thập kỷ thế kỷ 20, spinel bị xem như thứ đá "để thay ruby". Quan niệm này đang thay đổi: giới đá quý ngày càng nhìn spinel như một loại đá quý độc lập, với dải màu riêng (đỏ, hồng, cam, tím, xanh lam do coban), độ cứng đủ tốt cho trang sức và ánh rất sáng. Spinel Việt Nam, đặc biệt từ vùng Lục Yên, có những màu được giới chuyên môn quốc tế biết đến.
Nếu có dịp tới London, bộ Châu báu Hoàng gia ở Tháp London cho xem tận mắt Black Prince's Ruby trên vương miện. Ở Hà Nội, Bảo tàng Địa chất Việt Nam có mẫu khoáng vật để thấy tinh thể bát diện của spinel. Mindat.org có trang spinel với ảnh tinh thể từ nhiều mỏ, kể cả Việt Nam, giúp bạn so hình dạng bát diện với lăng trụ corundum.
Câu hỏi thường gặp
Black Prince's Ruby có phải ruby không?
Không. Black Prince's Ruby là một viên spinel đỏ nặng khoảng 170 carat, gắn trên Vương miện Hoàng gia Anh. Nó mang tên ruby vì trước khi có khoáng vật học hiện đại, mọi đá đỏ cứng đều bị gọi là ruby. Tên lịch sử được giữ nguyên dù bản chất khoáng vật đã được xác định.
Spinel là đá gì?
Spinel là khoáng vật oxit magie – nhôm (MgAl₂O₄), kết tinh hệ lập phương, độ cứng 8. Nó có nhiều màu như đỏ, hồng, cam, tím, xanh lam, và thường sinh trong đá hoa cùng với ruby. Spinel tự nhiên là đá quý thật, không phải ruby giả.
Vì sao spinel bị nhầm với ruby?
Spinel đỏ và ruby cùng có màu nhờ crom, cùng sinh trong đá hoa nghèo silic nên hay được tìm thấy chung một chỗ, và bằng mắt thường trông rất giống nhau. Trước khi có tinh thể học cuối thế kỷ 18, người ta phân loại đá chủ yếu theo màu nên gọi chung là ruby.
Balas ruby là gì?
Balas ruby là tên gọi trung đại ở châu Âu cho spinel đỏ, được cho là bắt nguồn từ vùng Badakhshan, nơi có các mỏ spinel lịch sử trên dãy Pamir. Trong tiếng Ba Tư, spinel đỏ được gọi là lal.
Timur Ruby nằm ở đâu?
Timur Ruby là một viên spinel đỏ khoảng 352 carat thuộc Bộ sưu tập Hoàng gia Anh, được đưa về cho Nữ hoàng Victoria năm 1851. Trên đá có khắc tên các đời chủ nhân bằng chữ Ba Tư, trong đó có các hoàng đế Mughal; việc Timur từng sở hữu nó chỉ là truyền thống.
